Chú chuột trong ca dao, tục ngữ Việt Nam - Nông Thôn Việt

Chú chuột trong ca dao, tục ngữ Việt Nam

Thứ Ba, 11/02/2020, 17:27 [GMT+7]

Chuột là loài gặm nhấm có hại, thường thì người ta không thích. Vậy mà, chuột được xếp đầu tiên trong 12 con giáp. Trong ca dao, tục ngữ, thành ngữ Việt Nam, hình bóng chú chuột được tác giả dân gian dùng rất nhiều, cả phê phán và ca ngợi.

 

 

Triết lý nhân sinh trong ca dao

Trong ca dao, con chuột xưa nay vẫn được xem là một trong những hình tượng mang nhiều tính trào lộng với bao hỉ nộ ái ố chan hòa. Dưới mắt chuột, mèo là kẻ thù truyền kiếp, vậy mà lại đi lo giỗ bố kẻ luôn hại giống nòi nhà mình.

“Con mèo mà trèo cây cau

Hỏi thăm chú chuột đi đâu vắng nhà

Chú chuột đi chợ đường xa

Mua mắm, mua muối giỗ cha chú mèo”.

Bài ca dao chỉ vỏn vẹn bốn câu với 28 từ, nhưng lại chứa đủ cả mọi yếu tố: Có âm (chuột ẩn nấp trong hang), có dương (mèo rình chuột), có âm - dương xung khắc (mèo - chuột), có sự giao hòa, thân ái (mèo hỏi thăm chuột, chuột mua đồ làm giỗ cha chú mèo), lại có cả cây cau biểu tượng cho sự tương giao thân thiết.

Đây là một bài ca dao ngụ ngôn thâm thúy, sâu sắc có pha màu sắc hài hước, dí dỏm. Hai câu đầu nói về hoạt động và bản chất của mèo, hai câu sau nói về hoạt động và cách ứng xử, đối phó của chuột. Người bình dân Việt Nam đặt bài ca dao này để nói giỡn chơi về một điều nghịch lý, hay muốn đưa ra một bài học nhân ái, xóa bỏ hận thù, sống chung hòa bình? Ông cha chúng ta nói năng mộc mạc, không triết lý cao vời, không mượn chữ thánh hiền để “lòe” thiên hạ, nhưng tình ý nhiều khi rất sâu xa, không phải chỉ để hát chơi hoặc ru em, mà còn để suy ngẫm và dạy con cháu.

Trong quan hệ tình cảm giữa đôi trai gái, hình ảnh con chuột cũng có mặt. Con chuột như là một cái cớ để đôi trai gái phê phán, chê bai nhau:

“Mẹ em để em trong bồ

Anh nghĩ chuột nhắt, anh vồ đứt đuôi”.

Trong hôn nhân xưa, việc thách cưới của nhà gái quá lớn làm chàng trai không đáp ứng được, đành mỉa mai một… bài, rồi chia tay và cũng thật bất ngờ lại có mặt con chuột:

“Cưới nàng anh toan dẫn voi

Anh sợ quốc cấm nên anh không bàn

Dẫn trâu, sợ họ máu hàn

Dẫn bò, sợ họ nhà nàng co gân

Miễn là có thú bốn chân

Dẫn con chuột béo mời dân, mời làng”.

Trong đối đáp, giao duyên, tán tỉnh của các chàng trai cô gái, hình ảnh con chuột cũng được nhắc đến:

“Chúng chị là con gái trung vàng

Đứng trên đỉnh núi thì ngang với trời

Chúng chị là hòn đá tảng trên trời

Chúng… em chuột lắt cứ đòi lung lay

Cha đời chuột lắt chúng bay!

Hòn đá tảng rơi xuống thì mày gãy xương”.

Và cũng có khi như một lời mời mọc:

“Chuột kêu chút chít trong lò

Lòng anh có muốn thì… mò lại đây.”

Chuột trong tục ngữ, thành ngữ

Bên cạnh những câu ca dao, tác giả dân gian đã mượn hình ảnh chuột để gởi gắm những kinh nghiệm, đúc kết những triết lý sống ở đời qua những câu tục ngữ, thành ngữ.

Chuột là loài gặm nhấm có hại, thường thì người ta không thích. Mặt chuột là biểu hiện của sự sấu xa: “Cháy nhà ra mặt chuột”. Câu “Chuột bầy đào không nên lỗ” ý nói công việc do nhiều người cùng làm thì người này ỷ lại vào người kia, không ai chịu trách nhiệm nên hỏng việc. Để phê phán những kẻ đi làm ơn hạng người có thể quay mặt làm hại mình, gọi là làm ơn mắc oán có câu “Chuột cắn dây buộc mèo”. Hay “Chuột đội vỏ trứng” là câu nói chê kẻ muốn mượn hình thức người khác để che giấu bản chất của mình.

Chuột còn được dùng để thể hiện những triết lý khác nhau của người: “Chuột khôn có mèo hay”, tức dù ghê gớm đến mấy cũng có đối thủ cao tay hơn. Với những người làm việc quá sức mình, những câu như “Sao sậy chông bè lim, mèo con bắt chuột cống”, “Mèo bé bắt chuột con” dùng để khuyên răn, hãy biết liệu sức mình mà đảm đương công việc. Tài hèn sức mọn mà ham đảm trách việc lớn thì chỉ chuốc lấy thất bại. Với những kẻ ăn không ngồi rồi, vô tích sự: “Đi khắp bốn bể chín chu (châu)/Trở về xó bếp chuột chù gặm chân”. Đối với những người chậm chạp, thì “Lờ đờ như chuột phải khói”.

Rồi có những sự may mắn đặc biệt của ai đó trong cuộc đời, cơ may đủ đầy, nhàn hạ, khác chi là: “Chuột sa chĩnh gạo”.

NGUYỄN LÊ THANH PHƯƠNG

;
.
.
.