Gốm Thành Lễ - một thời vang bóng - Nông Thôn Việt

Gốm Thành Lễ - một thời vang bóng

Thứ Sáu, 21/02/2020, 08:23 [GMT+7]

Với người Sài Gòn xưa, khi nói đến hai chữ Thành Lễ, nghĩa là nói đến ngành nghề sơn mài, bởi sản phẩm của thương hiệu này nổi tiếng khắp miền Nam từ thập niên 40 - 70, thậm chí còn lan sang tận các nước châu Âu và Mỹ.

 

Từ tranh sơn mài đến gốm mỹ nghệ

Ông Nguyễn Thành Lễ là một họa sĩ tốt nghiệp Ban Sơn mài của trường Mỹ nghệ thực hành Thủ Dầu Một năm 1940. Khi lập xưởng sơn mài, ông có chính sách đãi ngộ nhân tài bằng mức thu nhập cao nên đã tập hợp được những họa sĩ chuyên thiết kế mẫu và thợ chế tác sơn mài có danh tiếng, góp phần định hình một thương hiệu và đẳng cấp vượt trội trong lĩnh vực chế tác sơn mài toàn vùng phía Nam.

Khi đã thành công trong lĩnh vực sản xuất, xuất khẩu tranh sơn mài ra thế giới, tham dự các cuộc triển lãm lớn ở các nước châu Âu (1952), châu Á (1954), Mỹ (1959)… Thành Lễ tiếp tục lấn sân sang lĩnh vực đúc đồng và gốm.

Năm 1958, Thành Lễ mời nhóm xã viên của HTX Mỹ nghệ Biên Hòa sang làm cố vấn, đầu đàn cho xưởng gốm sản xuất gốm mỹ nghệ xuất khẩu. Nhiều nghệ nhân gốm Biên Hòa ngày trước làm cho Thành Lễ cho biết, khi ông Thành Lễ mở thêm xưởng gốm, ông nghĩ ngay đến Biên Hòa. Thành Lễ qua Biên Hòa “mua” tài sản của ông Bảy Vạn, tài sản gồm khuôn bọng, mẫu mã, men màu, “mua” nhóm thợ tại lò của ông Bảy Vạn, xem như cơ ngơi của ông Bảy Vạn “dời” qua Bình Dương. Đồng thời, Thành Lễ tuyển một số nghệ nhân gốm Biên Hòa lâu năm, cùng số học sinh vừa mới ra trường qua làm cho cơ sở của ông. Xí nghiệp Thành Lễ trả lương cao (từ 1.800 - 3.600 đồng/tháng, một lượng vàng lúc đó chỉ có 2.800 đồng) nên thu hút khoảng 20 thợ giỏi được đào tạo bài bản từ trường Mỹ nghệ Biên Hòa qua đầu quân.

Hơi hướng của gốm Biên Hòa

Cũng tương tự như gốm Biên Hòa, đặc trưng của gốm Thành Lễ là chạm khắc chìm gây ấn tượng mạnh, chấm men nhiều màu hoa văn rất chi tiết phủ khắp sản phẩm. Thông thường, sản phẩm gốm Thành Lễ sử dụng phương pháp xoay tay và in khuôn để tạo hình gốm, còn lại những sản phẩm nhỏ sử dụng phương pháp rót - phương pháp còn chưa phổ biến vào thời điểm đó. Thời gian đầu, gốm Thành Lễ được các nghệ nhân gốm Biên Hòa tham gia trực tiếp sản xuất và men màu do ông Bảy Vạn - một trong những nghệ nhân kỳ cựu của HTX Mỹ nghệ Biên Hòa - pha chế nên sản phẩm gốm Thành Lễ ban đầu nhìn rất giống với dòng gốm Biên Hòa.

Sản phẩm gốm mỹ nghệ Thành Lễ ngày trước không sản xuất ồ ạt, mà chú trọng đến chất lượng thành phẩm. Do chất lượng tốt, mẫu mã đẹp, đạt trình độ nghệ thuật cao nên mặc dù giá bán thường cao hơn những nơi khác nhưng khách hàng vẫn tìm đến xí nghiệp Thành Lễ để mua và đặt hàng. Để bảo đảm đó là hàng chính hiệu, mỗi món gốm đều in dấu chìm “Thành Lễ” ở trôn. Sản phẩm gốm Thành Lễ sản xuất vừa có chất lượng vừa có hình thức đẹp, phù hợp với thị hiếu khách hàng, nhất là khách hàng châu Âu. Gốm Thành Lễ chiếm lĩnh các thị trường Pháp, Mỹ, Tây Đức, Bỉ, Hong Kong, Úc… và một số nước ở châu Phi. Sản phẩm của Thành Lễ được đem đi triển lãm ở các hội chợ châu Âu, châu Á và đã được tặng thưởng nhiều huy chương.

Trong quá trình làm cho Thành Lễ những nghệ nhân gốm Biên Hòa đã trực tiếp hoặc gián tiếp truyền dạy kỹ thuật gốm (nắn, xoay, rót, làm mẫu, chấm men, nung…) cho lớp thợ học nghề địa phương. Thời gian làm tại xí nghiệp Thành Lễ không dài, từ năm 1958 đến khoảng năm 1968, nhưng nghệ nhân gốm Biên Hòa đã để lại dấu ấn của mình trên những sản phẩm gốm Thành Lễ, bên cạnh một dòng tranh sơn mài nổi tiếng của Thành Lễ. Ngày nay cũng có nhiều người quan tâm sưu tầm những món gốm Thành Lễ ngày trước, có đôi lần họ bị nhầm lẫn với gốm Biên Hòa. Cũng dễ hiểu vì chúng được làm ra bởi những nghệ nhân và kỹ thuật sản xuất gốm từ Biên Hòa. Nhưng cũng có thể xem đó là một hướng đi khác của gốm Biên Hòa, một phần nào đó giúp gốm Biên Hòa lan tỏa khắp miền Nam.

Gốm Thành Lễ độc đáo về kiểu dáng, lạ mắt và đặc biệt là mang đề tài thuần Việt, các điển cố Trung Hoa bị xóa sổ hoàn toàn và thay bằng các đề tài gắn liền với lịch sử đất Việt như trận Bạch Đằng Giang, trận Ngọc Hồi Đống Đa, Trưng Vương đánh quân Hán…

Chuyện về chiếc độc bình Trưng Vương phạt Hán là một ví dụ thú vị. Chiếc độc bình cao gần 80cm, sử dụng kỹ pháp chế tác theo lối sản xuất gốm Tiều của Lái Thiêu, nhưng tạo hình và đề tài trang trí lại thuần Việt, miêu tả tích truyện Trưng Vương phạt Hán (Hai Bà Trưng đánh quân Hán xâm lược) – một hiện vật quý của gốm Thành Lễ.

Ông Tư Phép – quản lý phòng trưng bày của Thành Lễ ở 151 – 159 Tự Do (nay là Đồng Khởi) những năm 1962 – 1966 - cho biết: “Chiếc độc bình này được trưng bày trong một cuộc triển lãm ở Bình Dương năm 60, đó là năm đầu tiên Thành Lễ có triển lãm gốm do xưởng chế tác”. Chiếc độc bình Trưng vương phạt Hán là hiện vật gốm Thành Lễ vẽ men xanh trắng hiếm hoi được ông Tư Phép cất giữ từ hơn 50 năm qua, gợi lại cả một quá khứ vàng son của thương hiệu Thành Lễ.

Dẫu không chuyên ngành trong lĩnh vực sản xuất gốm, nhưng với tính nhạy bén, cùng lối sử dụng người tài, Thành Lễ đã quy tụ và sản xuất được những sản phẩm gốm đặc trưng riêng, tách biệt hẳn với gốm Lái Thiêu hay Biên Hòa. Gốm Thành Lễ là sự hòa trộn thú vị giữa các kỹ thuật chế tác gốm vùng Nam bộ thời bấy giờ cùng lối vận dụng hài hòa kỹ thuật hội họa, tạo hình trên gốm, kỹ thuật tráng men… để đúc kết thành các sản phẩm gốm độc đáo, giàu bản sắc Việt.

THẢO LƯ

;
.
.
.
.