Bản sắc Cơ Tu, hơi thở hiện đại - Nông Thôn Việt

Bản sắc Cơ Tu, hơi thở hiện đại

Thứ Ba, 03/03/2020, 08:45 [GMT+7]

Bằng đam mê và tâm huyết, một nhà tạo mẫu người Bỉ đã kết hợp nhuần nhị giữa nghệ thuật dệt thổ cẩm của người Cơ Tu và hơi thở hiện đại để cho ra đời một dòng thời trang cao cấp ấn tượng với tên gọi Co’tu,re - một sự chơi chữ của Cotu và Haute Couture.

 

Tên đầy đủ của chị là Aldegonde van Alsenoy. Nhưng “Tên của tôi khá dài và khó gọi với người Việt Nam, nên tôi lấy ba chữ cái đầu tiên của các từ trong họ và tên của mình ghép thành Ava để mọi người dễ gọi. Khi đặt tên thương hiệu thì tôi thêm “na” vào thành một âm rất dễ đọc, nghe rất thân thương”, chị chia sẻ.

Mỗi người kể câu chuyện của riêng mình

Sinh năm 1972, tại thành phố Antwerp, tỉnh Antwerp, Bỉ, ngay từ nhỏ Ava đã mê thời trang bởi đó là cách để chị thể hiện mình đặc biệt, độc đáo trong mắt mọi người. Lớn lên, chị thi đỗ vào Học viện nghệ thuật Antwerp, nơi có khoa thời trang rất nổi tiếng của Bỉ. “Tôi có nhiều người thân làm việc trong lĩnh vực thời trang nên luôn được sống trong không gian đặc biệt ấy. Tôi cũng làm nhiếp ảnh gia thời trang nên thường xuyên xuất hiện ở các tuần lễ thời trang Paris, Pháp. Tôi cũng rất mê đồ thủ công… nên mọi chuyện tiếp diễn một cách rất tự nhiên”, Ava lý giải việc mình đến với thời trang như thế. Năm 2003, chị phát triển sự nghiệp thành một nhà tạo mẫu thời trang cao cấp nổi tiếng, mở rộng thị trường đến nhiều nơi trên thế giới với thương hiệu Avana.

Lần đầu tiên đến Việt Nam vào năm 2005, chị đã yêu thích và tìm thấy nhiều ý tưởng công việc ở đất nước xinh đẹp này. Sau nhiều lần đi về, năm 2010, chị định cư ở thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam và mở cửa hàng thời trang với thương hiệu Avana. Khi ở Bỉ, Ava đã từng làm việc với những người tị nạn là các nghệ nhân đến từ Iran. Cùng với họ, chị đã tạo ra những bộ trang phục rất đẹp và độc đáo. Đầu năm 2012, một dự án của tổ chức Lao động quốc tế (ILO) đã tạo cơ hội cho chị tiếp cận nghề dệt thổ cẩm của người Cơ Tu. Và chuyện cổ tích bắt đầu.

Chị em người Cơ Tu sống ở làng Dhrôồng, xã Tà Lu, huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam cách Hội An 80km, xa thành phố Đà Nẵng từ 2,5 đến 3 giờ đi ô tô. Ngay lần đầu tiên đến đây Ava đã cảm nhận được một không khí rất đặc biệt. Chị nhớ lại: “Họ rất đoàn kết, làm việc say mê và rất tự hào khi giới thiệu sản phẩm mình làm ra với mọi người. Được truyền cảm hứng nên tôi quyết tâm góp sức với họ”.

Đang sống ở Hội An, đột nhiên Ava trèo đèo lội suối lên vùng núi cao, đến một ngôi làng xa ngái khuất sau những dãy núi. Vào làng chị thấy mỗi ngưỡng cửa đều có một người đang làm nghề thủ công, đàn ông đan lát, phụ nữ dệt vải… Họ chỉ có con dao, mấy thanh tre và đôi bàn tay khéo léo. Khung dệt chỉ là mấy thanh tre, chỉ cần ngồi xuống bất cứ đâu, hai chân duỗi thẳng, choàng một đầu cuộn vải vào lưng, một đầu móc vào hai ngón chân cái là những người phụ nữ có thể bắt đầu say mê dệt vải. Điều đó rất đặc biệt đối với chị.

Chị nhận xét: “Người Cơ Tu dệt vải bằng cả cơ thể, những màu sắc hoa văn thay đổi theo ý thích của họ, tôi đặc biệt chú ý đến những hạt cườm, chúng được dệt vào trong nền tấm vải”. Theo chị, tất cả phụ nữ ở đây đều là những nhà tạo mẫu, bởi họ tạo ra sản phẩm theo ý riêng của mình từ kiểu dáng cho đến hoa văn. Ava ấn tượng nhất với chị Bling Treng, 41 tuổi, bắt đầu dệt vải từ năm 10 tuổi, đến nay đã làm khoảng 400 sản phẩm thổ cẩm khác nhau. Nhưng khi chị hỏi họ sản phẩm làm ra có bán không thì Treng cũng như các phụ nữ khác trong làng đều cười: “không biết bán cho ai”!.

“Tôi nghĩ sẽ thật tiếc nếu những tấm vải tốt chứa đựng nhiều nét văn hóa độc đáo của họ không được nhiều người biết đến. Vậy là chúng tôi tìm kiếm thị trường giúp họ”. Tâm nguyện thế nên Ava bắt tay làm việc với 18 nghệ nhân để đa dạng mẫu mã, xây dựng thương hiệu. Trang phục thổ cẩm Cơ Tu rất đặc sắc, đẹp mắt nhưng mặc thì rất nặng nề đối với người ở thành phố. Từ ý tưởng làm cho chúng thanh thoát hơn, đơn giản hơn để vẫn giữ được bản sắc mà vẫn tiếp cận được với nhiều người, Ava đã chỉnh sửa kích cỡ, phối màu, xử lý kỹ thuật đính cườm… và cho ra bộ sưu tập “Cotu yaya”. Ava dang hai tay theo đúng tư thế của phụ nữ Cơ Tu trong Vũ điệu dâng trời (tâng tung ya ya) để giải thích ý nghĩa nhãn hiệu “Cotu yaya”.

Chị lấy một chiếc áo choàng Cơ Tu khỏi giá treo, khoe các hạt cườm đính tinh tế và bảo đôi khi phải cần đến công nghệ cao cho những sản phẩm truyền thống, “đỉnh điểm” là sáu mẫu thiết kế hướng đến khách hàng nước ngoài. Mẫu trang phục của họ nặng và phức tạp nên chị muốn pha trộn giữa thiết kế châu Âu với kiểu mẫu Cơ Tu để sản phẩm nhẹ và bắt mắt hơn. Thế nên Ava không để nguyên cả bộ thổ cẩm như của người Cơ Tu mà tách nhỏ ra, sử dụng các hoa văn thổ cẩm làm điểm nhấn như cổ áo, tay áo, gấu váy, vòng cổ, vòng tay, khuyên tai... trên tổng thể các bộ trang phục bằng tơ lụa.

Khi đã làm chủ được kỹ thuật kết hợp truyền thống và hiện đại, năm 2013, Tổ hợp tác Yaya Cotu được thành lập theo tên gọi một điệu múa cổ truyền của người Cơ Tu. Bảy năm nay, cứ trung bình hai tuần Ava về làng một lần và ở lại một tuần. Chị trò chuyện với các nghệ nhân, chia sẻ cuộc sống hàng ngày với họ; đưa mẫu mã mới để tất cả cùng bàn thảo và đưa ra những phương án thích hợp; tập huấn cho họ cách buôn bán sản phẩm, làm quen với hóa đơn bán hàng, quản lý chi tiêu... Sau khi tập huấn xong, Ava ứng trước cho họ 50% số tiền để họ sẽ làm các sản phẩm theo thời gian yêu cầu. Phần còn lại, chị sẽ thanh toán nốt khi công việc hoàn thành.

Những mẫu đặt hàng của Avana thường mất hai tháng đến ba tháng để các nghệ nhân dệt hoàn thiện. Khó khăn hơn nhưng được đặt hàng, được quảng bá, thu nhập tăng lên nên các chị đều rất vui lòng hợp tác. Chị Plong Thị Mai, nghệ nhân dệt, cho biết: “Ava dạy chúng tôi cách đếm chỉ và vị trí đặt hạt cườm, trước đây chúng tôi đo bằng tay, bằng cây nay Ava dạy đo bằng thước, phối màu, bổ mảng… nên công việc dễ hơn, vải dệt đẹp hơn.”

“Ngoài Avana, Ava còn mở thương hiệu Co’tu,re - một sự chơi chữ của Cơ Tu và haute couture, phối hợp với người bạn là nhà tạo mẫu người Bỉ hiện đang sống ở Bồ Đào Nha là Nele de Block. Những bộ sưu tập của họ được giới thiệu ở những tuần lễ thời trang ở châu Âu, được bán trong vòng từ hai tuần đến ba tuần sau khi trưng bày ở các cửa hàng thời trang cao cấp. Bộ sưu tập của họ gồm đa dạng sản phẩm như: váy, áo, quần, giày, túi xách, vòng cổ, vòng tay, khuyên tai, nhẫn... Sản phẩm của họ tung ra các thị trường khác nhau: Ava bán tại Bỉ, Việt Nam (Hội An, Đà Nẵng, Huế); Block bán sang Nhật Bản, Pháp, Ý... Thiết kế của họ rất lạ, áo kiểu châu Âu đi kèm váy, quần, khăn Cơ Tu.

Với ba màu chính vàng, đỏ, đen cùng họa tiết hoa văn trang trí hình kỷ hà, nhẹ nhàng, sinh động, trang phục truyền thống đã tạo nên sức quyến rũ nổi bật của người Cơ Tu. Để có những bộ trang phục in đậm bản sắc dân tộc mình, người phụ nữ Cơ Tu phải tốn rất nhiều công sức. Họ trồng bông rồi tách hạt, cán bông, vấn bông, se sợi... Màu nhuộm là các màu thực vật: màu đỏ chế từ củ nâu, màu chàm từ cây tà râm, màu vàng từ củ ma rớt...

Trong các màu, người Cơ Tu coi trọng màu chàm đen là màu của đất (Abhuyh-Catiếc), màu đỏ là màu của mặt trời (Abhuyh-plêếng). Hai màu sắc này không thể thiếu trong đời sống cũng như trang phục và gắn với tín ngưỡng của họ như một sức mạnh siêu nhiên. Màu vàng trên trang phục Cơ Tu được dùng rất ít, chỉ là những đường nét họa tiết, hoa văn.

Si mê vải

“Đối với tôi, bất kỳ một bộ sưu tập nào cũng đều bắt nguồn từ cảm hứng là chất liệu vải đẹp. Sờ vào vải là một cảm nhận tuyệt vời dù thô ráp hay mềm mại, nhắm mắt hít hà mùi hương của vải thật quyến rũ, rồi khi nhìn các sợi vải quấn quyện vào nhau, nhìn các họa tiết trên nền vải, trí tưởng tượng của ta phiêu bồng”…, Ava tâm sự.

 

Với chị, cầm một sản phẩm thủ công, ta cảm nhận được công sức, thời gian và trí tuệ của nghệ nhân làm ra nó, cảm nhận được nền văn hóa mà nó đại diện. Mong muốn truyền cảm hứng đặc biệt ấy đến khách hàng nên mỗi sản phẩm của Avana, Co’tu,re đều là độc bản. Không chỉ là sản phẩm độc đáo, triết lý của Ava là thời trang bền vững. Chị mong muốn công việc kinh doanh của mình sẽ tạo ra những “dấu chân xanh”. Họ sử dụng chất liệu từ thiên nhiên, nhuộm bằng màu thực vật, dùng vải tái chế, dùng các mảnh ghép vải… nên gần như không tạo ra rác thải, không bỏ phí vải thừa.

Một điều quan trọng nữa là họ làm việc với các gia đình người địa phương để tạo sinh kế bền vững, giúp họ gìn giữ văn hóa bản địa, tri thức bản địa. Tính bền vững còn được thể hiện ở họ giúp người dân tạo ra và điều hành công việc kinh doanh với những doanh nghiệp nhỏ tận dụng nguồn lực tại chỗ, nguyên liệu tại chỗ nhưng với tầm nhìn mở rộng ra bên ngoài.

BẰNG VÂN

;
.
.
.
.