Trái tim của miền Đông - Nông Thôn Việt

Trái tim của miền Đông

Thứ Năm, 13/02/2020, 09:41 [GMT+7]

MẶT HỒ MÀU NGỌC BÍCH TRẢI DÀI TRƯỚC MẮT CHÚNG TÔI, VIỀN BẰNG NHỮNG BỜ CÂY XA MỜ, THẤP THOÁNG NHỮNG ỐC ĐẢO XANH ĐẬM RẢI RÁC. NHỮNG LÀN GIÓ MÁT PHE PHẨY QUẠT CHO BỮA CƠM TRƯA TOÀN ĐẶC SẢN HỒ, TỪ CÁ LĂNG NƯỚNG, NẤU CANH CHUA, CÁ BỐNG CHIÊN MỠ, TÉP RANG LÁ CHANH, RAU DỀN CƠM LUỘC… CHỈ THẾ LÀ ĐÃ ĐỦ CHO MỘT CHUYẾN DU LỊCH CUỐI TUẦN THƯ THÁI, TRÁNH XA ĐÔ THỊ ỒN ÀO, BỤI BẶM. NHƯNG TÂY NINH CÒN CÓ NHIỀU HƠN THẾ ĐỂ “ĐÃI” BẠN.

 
Một góc hồ Dầu Tiếng.
Một góc hồ Dầu Tiếng.

“BIỂN HỒ” CỦA TÂY NINH

Hồ Dầu Tiếng cách thành phố Tây Ninh 38km về phía Đông, cùng với các di tích núi Bà Đen, Tòa thánh Tây Ninh tạo nên cung đường du lịch thơ mộng. Song chỉ riêng hồ nhân tạo lớn nhất Việt Nam này cũng đủ đem đến cho bạn nhiều trải nghiệm thú vị. Mở ra trước mắt bạn là những thảm cỏ mượt mà ven hồ, những vạt hoa cúc dại, bầu trời trong xanh cao vút. Xa xa là ngọn núi Bà Đen linh thiêng với độ cao 986m, ngọn núi cao nhất của miền Đông Nam bộ. Núi Bà đứng sừng sững giữa đất trời, thi thoảng có những áng mây bảng lảng trùm trên đỉnh hoặc sà trên lưng chừng núi.

Bữa cơm với đặc sản hồ Dầu Tiếng.
Bữa cơm với đặc sản hồ Dầu Tiếng.

Giữa lòng hồ mênh mông, các ốc đảo tự nhiên với những cái tên dân dã như đảo Nhím, đảo Xỉn, đảo Trảng, đảo Đồng Bò… hiện ra thấp thoáng. Cưỡi ca nô rẽ sóng trên hồ, chúng tôi không khỏi nhớ đến tùy bút Sông Đà của cụ Nguyễn Tuân. Dưới chân chúng tôi cũng đang là một khối thủy tinh xanh lục khổng lồ, có dung tích lên đến 1,58 tỷ m3 với diện tích 27.000ha. Thật khó tin là nó hoàn toàn được tạo nên bởi sức người, nhưng thực tế là hồ Dầu Tiếng được khởi công xây dựng từ năm 1981 và hoàn thành giai đoạn 1 vào năm 1985, sau hơn bốn năm thi công đúng vào thời kỳ đất nước còn hết sức khó khăn. Những năm tháng tuổi trẻ sôi nổi đẹp đẽ nhất của hàng chục ngàn quân nhân và những người con Tây Ninh đã trôi qua chính ở nơi này.

Hệ thống thủy lợi Dầu Tiếng là hệ thống tự chảy, không cần dùng máy bơm.
Hệ thống thủy lợi Dầu Tiếng là hệ thống tự chảy, không cần dùng máy bơm.

VƯỢT QUA ĐỊNH KIẾN

Do trữ nước trên vùng đất cao, hệ thống thủy lợi Dầu Tiếng là hệ thống tự chảy, tiết kiệm được chi phí vận hành máy bơm rất lớn. Đây cũng là công trình lớn cuối cùng được Ngân hàng Thế giới (WB) cho vay khi Việt Nam bị cấm vận.

Trên thực tế, chính quyền Sài Gòn trước đây đã có nghiên cứu khả thi xây dựng hồ Dầu Tiếng với sự tài trợ của WB, nhưng điều rất đặc biệt là ở thời điểm hồ được khởi công xây dựng, Chủ tịch WB chính là… Robert Strange McNamara, nguyên Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ nhiệm kỳ 1961 - 1963 và 1963 - 1968, người từng được coi là “kiến trúc sư trưởng” của chiến tranh Việt Nam. McNamara giữ cương vị Chủ tịch Nhóm Ngân hàng Thế giới suốt trong giai đoạn 1968 - 1981. Thời quản lý “bị tiền” khổng lồ này, McNamara luôn muốn cho các nước nghèo vay nhiều hơn, và các nước công nghiệp phát triển mở hầu bao hào phóng hơn, thay đổi xu hướng cho vay của ngân hàng từ các ngành công nghiệp nặng sang các lĩnh vực cơ bản như nông nghiệp và kiểm soát dân số...

Thế nhưng, ngay từ phía “ta”, cuộc đấu tranh tư tưởng lại hết sức cam go. Năm 1976, Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Phạm Hùng chủ trì cuộc họp với lãnh đạo các tỉnh phía Nam để quán triệt tư tưởng “Thủy lợi là biện pháp hàng đầu để phục hưng đất nước” và phát động phong trào “Toàn dân toàn quân ra quân làm thủy lợi”. Ba công trình ở miền Đông Nam bộ được phép vừa khảo sát thiết kế vừa thi công là Dầu Tiếng, Trị An và Cây Chanh. Trong quá trình khảo sát đầy gian khó ngay khi đất nước vừa yên tiếng súng, đã có 7 cán bộ vĩnh viễn nằm lại bên lòng hồ vì dẫm phải mìn. Năm 1977, các tuyến đập phụ được bộ đội gấp rút thi công và đến ngày 28/04/1981, Phó Thủ tướng Chính phủ Huỳnh Tấn Phát bổ nhát cuốc đầu tiên phát lệnh khởi công xây dựng hồ tại xã Truông Mít, huyện Dương Minh Châu - xã khó khăn nhất của tỉnh Tây Ninh thời đó.

Dù được triển khai quyết liệt là vậy, có một số vị lãnh đạo cao cấp của Tây Ninh lúc bấy giờ vẫn chưa thông. Có cả sự hồ nghi về việc dùng tiền vay của nước ngoài lẫn tính hiệu quả của công trình, bởi Tây Ninh vốn nổi tiếng là vùng đất khô cằn. May sao, niềm tin đã chiến thắng. Đại công trường lao động được triển khai, hoạt động suốt ngày đêm trong suốt hơn 4 năm ròng rã, thời điểm cao nhất có đến 36.300 người lao động. Người Tây Ninh nói, nếu không có ông Đặng Văn Thượng (Sáu Thượng) - Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh Tây Ninh sẵn sàng chịu “thương tích chính trị”, thì công trình hồ Dầu Tiếng sẽ còn trắc trở nhiều hơn nữa.

CẦN MỘT KẾT THÚC CÓ HẬU CHO CÁC KỊCH BẢN ĐÁNG SỢ

Trong một kịch bản đáng sợ, nếu bỗng dưng hồ Dầu Tiếng… biến mất, điều gì sẽ xảy ra? Theo số liệu tổng hợp năm 2014, hệ thống thủy lợi Dầu Tiếng đã cấp nước tự chảy cho 153.800ha, tạo nguồn nước tưới cho 93.954ha, cấp nước cho sinh hoạt và công nghiệp 104,01 triệu m³/năm, sử dụng 91,58 triệu m³ đẩy mặn trên sông Vàm Cỏ Đông, 37,044 triệu m³ đẩy mặn trên sông Sài Gòn, duy trì và nâng cao mực nước ngầm… Để dễ hình dung hơn, nếu không có hồ Dầu Tiếng, toàn bộ nhà máy đường, các khu công nghiệp Tây Ninh, và phía Tây Bắc TP.HCM sẽ phải ngừng hoạt động. Hơn 100.000ha đất nông nghiệp ở Tây Ninh sẽ hoang hóa, huyện Củ Chi sẽ khô cằn, hàng chục triệu người dân TP.HCM sẽ khốn khổ lao đao vì không có nước… Không có gì quá đáng khi ví hồ Dầu Tiếng như một trái tim bền bỉ, miệt mài bơm máu cho cả miền Đông Nam bộ.

Vẫn còn một kịch bản đáng sợ nữa, đó là cho đến nay, Dầu Tiếng vẫn là một “quả bom nước” treo lơ lửng trên khu vực động lực tăng trưởng kinh tế năng động nhất của cả nước. GS.TS Nguyễn Ân Niên, Chủ tịch Hội Khoa học thủy lợi TP.HCM từng tính toán rằng, với khả năng thoát lũ như hiện nay chắc chắn hồ Dầu Tiếng sẽ không chịu nổi những cơn mưa lớn 500 - 600mm, thậm chí cả nghìn mi-li-met một ngày. Biến đổi khí hậu đã khiến những cơn mưa như thế không còn là chuyện hy hữu, mà gần đây nhất đã từng xảy ra tại Quảng Ninh, Quảng Ngãi… Và trong kịch bản tồi tệ nhất mà không ai mong muốn này, nếu như hồ Dầu Tiếng bị vỡ đập chính, tạo ra dòng nước có lưu lượng lên gần 25.500m3/giây đổ xuống hạ lưu thì chỉ trong vòng 3 giờ 17 phút sau đó, huyện Củ Chi bị ngập đến 10,25m. Trung tâm TP.HCM sẽ ngập sâu tới 2,15m sau 24 giờ vỡ đập. Nếu bị vỡ đập trùng vào thời điểm lũ từ đầu nguồn đổ về thì chỉ sau 2 giờ 8 phút, Củ Chi sẽ bị ngập gần 1,2m và trong khoảng 23 giờ 18 phút khi vỡ đập, nước sẽ tuôn vào trung tâm TP.HCM gây ngập sâu gần 2,4m.

Việc xả lũ hồ Dầu Tiếng luôn được tiến hành hết sức thận trọng.
Việc xả lũ hồ Dầu Tiếng luôn được tiến hành hết sức thận trọng.

Để những kịch bản đáng sợ này không xảy ra, nhiều giải pháp đã được tiến hành. Tuy nhiên, đây là công việc cần được tiến hành thường xuyên, liên tục và không chỉ là các giải pháp nhỏ. Các nhà khoa học cho rằng một đại dự án nhằm nâng cao dung tích hồ, đồng thời nâng cao khả năng chống chịu cho hạ du cần được tiến hành càng sớm càng tốt.

CẨM HÀ

;
.
.
.
.