Cúng cơm mới - Nông Thôn Việt

Cúng cơm mới

Thứ Bảy, 08/12/2018, 10:21 [GMT+7]

Ngày 22.11 vừa qua là ngày lễ Tạ Ơn (Thanksgiving) ở Mỹ. Theo lệnh từ năm 1863 của Tổng thống Abraham Lincoln, ngày lễ Tạ Ơn trở thành một ngày lễ quốc gia được tiến hành vào ngày thứ 5 của tuần lễ thứ 4 tháng 11 hàng năm. Trước đó, ngày lễ Tạ Ơn được tổ chức mỗi nơi mỗi khác để tạ ơn Thượng đế đã ban cho dân chúng được mùa.

Theo sử sách, khi những người di dân từ Anh đến Mỹ (thuộc nhóm Pilgrims), thổ dân “da đỏ” đã tiếp tế lương thực cho 50 người Pilgrims còn sống (trong số 102 người cặp bến trên thuyền Mayflower) khi thực phẩm đem theo không còn đủ để nuôi sống họ qua mùa đông. Sau đó, thổ dân đã dạy những người di dân này săn bắn và trồng lúa, bắp.

Mùa thu hoạch đầu tiên còn gọi là lễ Tạ Ơn đầu tiên ở Mỹ được tổ chức tại Plimoth Plantation ở bang Massachusetts vào năm 1621. Những người Pilgrims sau khi được mùa, đã liên hoan 3 ngày liền cùng với 90 người thổ dân bản xứ. Kể từ đó đến nay, lễ Tạ Ơn được thực hiện hàng năm với ý nguyện cảm tạ ơn trên, ông bà tổ tiên và các bạn bè đã giúp có một vụ mùa thành công, mang lương thực đến cho mọi người.

Đó là chuyện ở đất nước Mỹ, vậy Việt Nam có ngày lễ tương tự này hay không? Có! Đó chính là ngày lễ cúng cơm mới sau khi thu hoạch. Đáng lưu ý là thời gian cúng cơm mới cũng rơi vào tháng 10 âm lịch, đúng khoảng thời khắc này, sau khi mùa mưa chấm dứt, cũng khá tương đồng với ngày lễ Tạ Ơn ở Mỹ.

XONG MÙA LÀ CÚNG CƠM MỚI

Tục lệ cúng cơm mới này đã có từ nhiều thế hệ, xong một vụ mùa là cúng cơm mới, để cảm ơn đất trời, ông bà phù hộ cho mùa màng thuận lợi và cũng là lúc cảm ơn bạn bè, anh em lân cận giúp đỡ nhau trong vụ mùa.

Lễ cúng cơm mới ở đồng bằng thường là nhà ai nấy cúng. Vật phẩm lễ cúng cơm mới bắt buộc phải có là bát cơm nấu bằng gạo mới vừa thu hoạch. Kế đó là các món ăn chế biến từ gà, heo, dê, cá… tùy theo các con vật nuôi của gia chủ. Gà, heo, cá là chắc chắn có vì với nhà nông dân trồng lúa đây là ba con vật nuôi thường xuyên trong vườn.

Do nhà ai nấy cúng nên trong một khu dân cư nhỏ như xóm, khoảng hơn 20 nóc gia thì chia nhau, sắp xếp luân phiên ngày cúng, để hầu như cả xóm đều dự được.

Một cách tổ chức cũng khá hay, vui vẻ cả xóm nhưng có điều như vậy nguyên tháng 10 âm lịch có khi kéo sang cả tháng 11, suốt tháng cả làng ăn mừng cơm mới. Cũng phù hợp thôi, vì việc nông sau tháng 10 thu hoạch lúa xong, hầu như chỉ còn việc chuẩn bị ăn tết âm lịch.

Hiện nay, việc cúng cơm mới cả xóm kéo dài như trên đã giảm bớt và gộp chung với việc cúng bái tại các đình làng.

Một năm ở đình thường có lễ cúng vào 3 ngày rằm lớn đó là thượng nguyên (15 tháng giêng), trung nguyên (15 tháng 7) và hạ nguyên (15 tháng10). Ba ngày rằm lớn này khi xưa có nguồn gốc là nghi lễ nông nghiệp, tục lệ thờ cúng ông bà, sau được gắn liền với nghi thức tín ngưỡng Phật giáo.

Thượng nguyên là ngày vía Thiên Quan Đại Đế để tạ ơn vị thần này đã làm cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Trung nguyên là ngày vía Địa Quan Đại Đế, vị thần coi về đất.

Ngày này chịu ảnh hưởng của lễ vu lan xá tội vong nhân nên ngày này thường biến thành lễ cúng vong hồn tổ tiên, người đã khuất, nên còn gọi là vía Địa Quan xá tội. Hạ nguyên là ngày vía Thủy Quan Đại Đế, vốn là lễ cầu mùa, cầu nước đằm thắm điều hòa cho lúa làm đòng.

Sau lễ cúng tam nguyên (hay tam ngươn), đình thần còn có ba lễ hạ điền, thượng điền và cầu bông. Lễ hạ điền tổ chức vào đầu mùa mưa, có ý nghĩa như lễ xuống đồng, khai trương cày cấy. Lễ thượng điền tổ chức vào cuối mùa mưa, khi mùa màng đã thu hoạch. Lễ cầu bông tiến hành trong mùa mưa khi lúa đang ngậm sữa.

Có thể nhìn thấy lễ cúng cơm mới trong một bài khấn thường được đọc trong lễ cúng đình: 

Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương. Con kính lạy Hoàng thiên Hậu Thổ chư vị Tôn thần. Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành hoàng, ngài Bản xứ thổ địa, ngài Bản gia Táo quân cùng chư vị Tôn thần. Con kính lạy Cao Tằng Tổ khảo, Cao Tằng Tổ Tỷ, Thúc Bá, Đệ Huynh, Cô Dì, Tỷ Muội họ nội họ ngoại. Tín chủ (chúng) con là ……… ngụ tại:………

Hôm nay là ngày mồng Một (mồng Mười, Rằm) tháng Mười là ngày Tết Cơm Mới, tín chủ con thành tâm sắm lễ, quả cau lá trầu, hương hoa trà quả, nấu cơm gạo mới, thắp nén tâm hương dâng lên trước án.

Trộm nghĩ rằng: Cây cao bóng mát, quả tốt hương bay, công tài bồi xưa những ai gây của quí hóa, nay con cháu hưởng ơn Trời Đất Phật Tiên, Chư vị tôn thần, sau nhờ ơn tổ tiên gây dựng, kể công tân khổ biết là bao. Đến nay con cháu dồi dào, hưởng miếng trân cam. Nay nhân mùa gặt hái gánh nếp tẻ đầu mùa.

Nghĩ đến ơn xưa cày bừa vun xới, sửa nồi cơm mới. Kính cẩn dâng lên thường tiên nếm trước. Mong nhờ Tổ phước hòa cốc phong đăng, thóc lúa thêm tăng, hoa màu tươi mới, làm ăn tiến tới, con cháu được nhờ. Lễ tuy đơn sơ, tỏ lòng thành kính, chúng con kính mời ngài Bản cảnh Thành hoàng Chư vị Đại Vương, ngài Bản xứ Thần linh Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân, Ngũ phương, Long Mạch, Tài thần.

Cúi xin các ngài giáng lâm trước án chứng giám lòng thành thụ hưởng lễ vật. Chúng con kính mời các cụ Tổ khảo, Tổ Tỷ, chư vị Hương linh gia tiên nội ngoại họ………, cúi xin thương xót con cháu linh thiêng hiện về chứng giám tâm thành thụ hưởng lễ vật. Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin được phù hộ độ trì.

Hiện nay, đình làng nào lớn có thể cúng lễ kỳ yên vào hai ngày thượng nguyên và hạ nguyên. Có đình thần một năm chỉ cúng kỳ yên một lần vào ngày thượng nguyên hay hạ nguyên. Có lẽ vì vậy mà người dân chỉ nhớ đến lễ kỳ yên mà ít nhớ đến lễ cúng cơm mới từ xưa.

RƯỚC HỒN LÚA MỚI VỀ NHÀ

Nếu như tục lệ cúng cơm mới ở đồng bằng có vẻ phai lợt khi chỉ tồn tại trong gia đình và một phần do làm ruộng trồng lúa nay đã tiến hành nhiều mùa, không chỉ một mùa lúa 6 tháng tương đồng với mùa mưa như xưa, nên tục lệ này dần hòa vào tục lễ cúng kỳ yên ở đình.

Trong khi đó, lễ cơm mới của các dân tộc thiểu số anh em còn đậm dấu ấn, dễ nhìn thấy, thậm chí ở một số vùng tục lễ cúng cơm mới này được ngành du lịch kết hợp đưa vào các tour du lịch thu hút du khách.

Có thể thấy đa số các dân tộc anh em đều có tục lệ cúng cơm mới, nhưng có nhiều chi tiết khác nhau. Tuy nhiên đa phần các dân tộc đều có nghi lễ rước hồn lúa mới về nhà.

Xuất phát từ quan niệm vật nào cũng đều có linh hồn và sự trân trọng cây lúa trong đời sống, vì vậy, trước khi tổ chức Tết cơm mới mỗi gia đình phải làm lễ đi rước “hồn lúa mới” từ cánh đồng, nương rẫy về nhà. Tục lệ này đều do phụ nữ trong nhà thực hiện.

Mục đích chung nhất của nghi lễ này là mang những cụm lúa mới có “hồn lúa mới” từ trên nương, ruộng của gia đình về nhà. Đây sẽ là thành quả lao động tốt đẹp nhất, lễ vật thành kính nhất mỗi gia đình phải chuẩn bị để dâng lên các vị thần thánh và tổ tiên trong ngày Tết cơm mới…

Mặc dù đều thể hiện thế giới quan, tín ngưỡng nông nghiệp tương đồng, tuy vậy, Tết ăn cơm mới đối với từng dân tộc vẫn có sự khác biệt nhất định về cách thức tổ chức, nghi lễ cúng, cách chế biến mâm lễ... Sau khi đã rước “hồn lúa” về nhà, các gia đình bắt đầu chuẩn bị cho lễ cúng cơm mới.

****

Có lẽ ngày cúng cơm mới còn lưu giữ như một phong tục đẹp thể hiện sự biết ơn của người dân, đối với ông bà tổ tiên, mừng vui với một vụ mùa thắng lợi.

Bạn không là nông dân chưa từng đến đình cúng cơm mới lần nào, bạn chưa từng dự một lễ hội mừng lúa mới ở vùng Tây Bắc chẳng hạn, nhưng bạn có lòng biết ơn, biết kính trọng ông bà tổ tiên, biết yêu những ruộng lúa mênh mông của quê nhà, sao không đi đến những ngôi đình, vùng đất trên để tìm hiểu một phong tục đáng yêu của dân tộc Việt Nam, quê hương bạn.

Nguyên An

;
.
.
.
.