Sản phẩm thủ công mỹ nghệ: 'Xuất khẩu tại chỗ' khó, vì sao? - Nông Thôn Việt

Sản phẩm thủ công mỹ nghệ: 'Xuất khẩu tại chỗ' khó, vì sao?

Thứ Sáu, 08/12/2017, 09:30 [GMT+7]

TS. ĐẶNG MAI ANH

Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp

Để sản phẩm thủ công mỹ nghệ cùng lúc với đáp ứng thị trường trong nước và xuất khẩu, còn một thị trường quan trọng khác của hàng thủ công mỹ nghệ là “xuất khẩu tại chỗ”, hay nói cách khác là bán sản phẩm cho khách du lịch. Đây là một mô hình có thể nói là cách sáng tạo, năng động “tự cứu mình” của chính các doanh nghiệp, các hộ sản xuất và của chính những người thợ làm nghề trong cơ chế thị trường.

Các sản phẩm thủ công mỹ nghệ của làng nghề truyền thống có tuổi đời hàng trăm năm, phần lớn các sản phẩm đều thể hiện sự tinh tế, tỉ mỉ của các nghệ nhân, và theo lối mẫu cổ, mang yếu tố riêng biệt của vùng miền, hoặc có những sản phẩm rất riêng của một dòng họ mang tính “gia truyền”. Tới nay, việc sản phẩm thủ công mỹ nghệ khi tham gia cùng sự phát triển của du lịch, việc sản phẩm thủ công mỹ nghệ có sự biến đổi về hình thức, về giá trị văn hóa là sự hết sức cần thiết.

Bởi trên thực tế, khách du lịch đến đâu thường sẽ chọn cho mình món quà mang yếu tố địa phương về nét văn hóa đặc trưng vùng miền, về “đặc sản” của nơi mình đến, một yếu tố hết sức cần thiết là giá trị công năng của sản phẩm mình chọn. Để đáp ứng điều này, các sản phẩm thủ công mỹ nghệ cần phải đặt ra tiêu chí cần để đạt tới.

Phơi lụa ở làng nghề dệt lụa Vạn Phúc. Ảnh: Shutterstock.
Phơi lụa ở làng nghề dệt lụa Vạn Phúc. Ảnh: Shutterstock.

Một trong những tiêu chí đó là Tính nghệ thuật độc đáo của các sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Trong thực tế, rất nhiều làng nghề Việt Nam đã làm được điều này, ở phía Bắc như: làng nghề dệt lụa Vạn Phúc, gốm Bát Tràng, sơn mài Hạ Thái, mây tre đan Phú Vinh, đục chạm gỗ Đông Anh, khảm Phú Xuyên… Quá trình này hết sức sôi động, tạo ra không chỉ sự đổi mới về sản phẩm của làng nghề; mà còn thay đổi cách giao tiếp trong làm nghề, người sản xuất vừa làm, vừa quảng cáo cho sản phẩm qua các hình thức kinh doanh… Quan trọng là đã thay đổi cả tư duy cho cả hệ thống sản xuất để sao cho sản phẩm đáp ứng nhu cầu thị trường.

Điểm yếu của các nghệ nhân chính là ngôn ngữ giao lưu, là kiến thức kinh doanh với người nước ngoài, là kiến thức về thị hiếu thẩm mỹ khách hàng, cũng như những tiêu chí cần có của một sản phẩm du lịch. Vì vậy, dẫn đến khó khăn là khách du lịch không dễ chọn cho mình những món quà như ý. Bởi, khi mua một món đồ thủ công mỹ nghệ làm kỷ niệm cho chuyến du lịch, du khách thường nghĩ đến yếu tố đặc trưng văn hóa, đi kèm là giá trị sử dụng hoặc giá trị trưng bày.

Trong khi đó, dường như sản phẩm của các làng nghề hiện nay đều khó đáp ứng được những tiêu chí này. Làng nghề thì nhiều, nhưng các mặt hàng thủ công mỹ nghệ phục vụ khách du lịch nước ngoài, thường chỉ có một số loại như: đồ gỗ chạm khắc hay tiện; đồ gốm; đồ sơn mài; đồ khảm trai ốc; các loại khăn dệt; đồ mây tre đan; đồ bạc, đồng... Đã thế lại không tinh xảo, thiếu tính đặc trưng của nơi sinh ra sản phẩm.

Hội An, Quảng Nam là một trong những trung tâm tơ lụa nổi tiếng của Việt Nam; nghề nối nghề, kế nghiệp truyền thống sản xuất và xuất khẩu tơ lụa từ 300 năm nay. Ảnh: Ngô Sinh.
Hội An, Quảng Nam là một trong những trung tâm tơ lụa nổi tiếng của Việt Nam; nghề nối nghề, kế nghiệp truyền thống sản xuất và xuất khẩu tơ lụa từ 300 năm nay. Ảnh: Ngô Sinh.

Tuy các làng nghề thủ công truyền thống của Việt Nam đã có nhiều cố gắng tự chuyển dịch, nhiều doanh nghiệp đã vượt lên khẳng định thương hiệu không chỉ trong và ngoài nước, nhưng cũng cần thấy rằng sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam để đi vào hội nhập trở thành các sản phẩm “xuất khẩu tại chỗ” còn đang gặp nhiều khó khăn về vốn để phát triển công nghệ - kỹ thuật, lực lượng lao động trình độ không đồng đều, đa số tay nghề chưa đáp ứng để có sản phẩm tinh xảo, việc dạy nghề theo phương pháp bí truyền làm thất truyền nhiều kỹ thuật thủ công quý giá và sự ô nhiễm môi trường, suy thoái, cạn kiệt nguồn tài nguyên thiên nhiên tại địa phương...

Đặc biệt là các chính sách đối với nghề thủ công truyền thống còn chưa đầy đủ, thiếu tính hệ thống và đồng bộ xuyên suốt từ trung ương đến địa phương, một số quy định pháp lý được ban hành trong các thời kỳ khác nhau đã lạc hậu, không còn phù hợp với tình hình sản xuất và quản lý hiện nay.

Những năm gần đây, Sở Du lịch các tỉnh đã tổ chức các cuộc thi thiết kế mẫu quà tặng cho khách du lịch, các cuộc thi tuy có qui mô khá lớn đã thu hút được những nhà thiết kế tham gia sáng tác sản phẩm, cũng có các sản phẩm đại diện các chất liệu, hình thức khác nhau. Nhưng nhìn chung, số lượng người tham gia chưa nhiều, sản phẩm chưa thực sự tiêu biểu cho các ngành nghề truyền thống, nên chưa đạt được sự chấp nhận của thị trường để trở thành những sản phẩm du lịch đặc trưng.

Thực tế đó cho thấy cần thiết có sự vào cuộc của các nhà thiết kế chuyên nghiệp, giàu kinh nghiệm và sự tham gia của các cơ quan Nhà nước trong vai trò “cầu nối” giữa người sản xuất, doanh nghiệp thủ công mỹ nghệ và người thợ nhằm làm rõ mục tiêu sản xuất, cho ra đời những sản phẩm có hình thức thẩm mỹ - nội dung, ý nghĩa văn hóa - đặc trưng ngành nghề… Như vậy, sản phẩm thủ công mỹ nghệ mới có thể trở thành sản phẩm du lịch hấp dẫn, có thể “xuất khẩu tại chỗ” với số lượng lớn, góp phần quảng bá văn hóa Việt Nam.

Để sản phẩm thủ công mỹ nghệ đóng vai trò là sứ giả truyền bá văn hóa đất nước Việt Nam với thế giới, chúng ta cần có những giải pháp cụ thể. Theo đó, cần hoạch định và có chính sách hỗ trợ trên các mặt: công tác đào tạo, dạy nghề để luôn đảm bảo số người nối nghiệp, liên quan đến kế thừa và cải tiến kỹ thuật, thủ pháp, đảm bảo duy trì và cải tiến chất lượng sản phẩm; nghiên cứu nguyên vật liệu và đảm bảo nguồn nguyên liệu và cộng đồng hóa việc mua nguyên vật liệu; cải tiến cơ sở sản xuất và môi trường sản xuất; đảm bảo chất lượng, cung cấp thông tin chính xác và cần thiết cho người tiêu dùng; lập kế hoạch các hạng mục công việc cần thiết khác nhằm khôi phục và phát triển nghề thủ công truyền thống; mở các triển lãm, cuộc thi về thiết kế mẫu sản phẩm du lịch…

Cũng cần có những khung tiêu chuẩn với sản phẩm thủ công mỹ nghệ khi tham gia du lịch: đẹp và thể hiện sự điêu luyện của tay nghề người thợ; có tính công năng sử dụng; có ý nghĩa văn hóa cao. Bên cạnh đó, sản phẩm cần đa dạng, phong phú đáp ứng thị hiếu khách hàng. 

Sản phẩm thủ công mỹ nghệ của Việt Nam không mang tính toàn cầu, chưa đáp ứng nhu cầu sử dụng của khách quốc tế. Nhiều sản phẩm có hình dáng kích thước cồng kềnh, gây ra nhiều khó khăn cho du khách muốn mua mang về nước. Nhiều sản phẩm không bắt mắt, cũng không phù hợp với văn hóa của du khách. Sản phẩm thủ công mỹ nghệ muốn phát triển cần tiếp tục duy trì những kỹ thuật đặc trưng của Việt Nam, nhưng song song với đó, các làng nghề cũng phải thiết kế ra những sản phẩm mới phù hợp với thị hiếu của du khách. Điều này sẽ giúp mở rộng đầu ra cho làng nghề.

(Nhận định của ông Fumiko Kato, chuyên gia tư vấn phát triển sản phẩm làng nghề của Tổ chức Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA)).

;
.
.
.
.