Chuột trong văn hóa Việt Nam và thế giới - Nông Thôn Việt

Chuột trong văn hóa Việt Nam và thế giới

Chủ Nhật, 26/01/2020, 22:07 [GMT+7]

Chuột là một trong những loài động vật quen thuộc nhất trong cuộc sống của con người trên trái đất. Loài gặm nhấm này xuất hiện ở khắp nơi, gây nên nhiều phiền toái lẫn thú vị cho con người. Hình tượng chuột cũng vì vậy mà có mặt trong rất nhiều nền văn hóa khác nhau, và ở đâu cũng để lại những dấu ấn hết sức đặc biệt. Xuân Canh Tý sắp đến có lẽ là dịp để chúng ta nhìn lại ý nghĩa của biểu tượng về loài động vật này trong bản đồ văn hóa Việt Nam và thế giới!

 

Hình tượng phổ biến và đa dạng ý nghĩa ở các quốc gia khác nhau

Trong nền văn hóa khá gần gũi và có ảnh hưởng lâu đời đến văn hóa nước ta là Ấn Độ, chuột không những xuất hiện trong các thần thoại hay tranh thờ với vai trò là vật cưỡi của thần Trí tuệ và Hạnh phúc Ganesha mà còn được thờ riêng trong một đền thờ tại Ấn. Đó là đền thờ Karni Mata, cách thành phố Bikaner (Tây Bắc Ấn Độ) khoảng 30km. Tại đây, ước tính có khoảng 25.000 con chuột đang sinh sống và được chăm sóc, cho ăn uống, bảo vệ. Theo thần thoại Ấn Độ, chuột là hóa kiếp của những người con của nữ thần Karni Mata. Người dân Ấn đến đây thường mang thức ăn, sữa cho chuột và xem việc ăn thức ăn được chuột gặm là một vinh dự lớn.

Trong văn hóa của nước láng giềng Trung Hoa, chuột cũng là đối tượng được thờ cúng. Tuy nhiên, không giống như người Ấn Độ xem chuột là loài động vật linh thiêng do có xuất thân là con của một vị thần, người Trung Hoa lo sợ chuột sẽ tàn phá mùa màng. Nỗi lo chuyển hóa thành sự kính sợ, vì vậy, ở nhiều nơi người ta dựng miếu thờ chuột, chỉ để mong mùa màng được bội thu, không gặp phải sự tàn phá của loài động vật gặm nhấm này. Trong Tây Du Ký - một trong "tứ đại danh tác" của Trung Quốc, chuột cũng nhiều lần xuất hiện với hiện thân là yêu quái hãm hại thầy trò Đường Tăng trên đường thỉnh kinh.

Chuột là vật cưỡi thần Trí tuệ và Hạnh phúc Ganesha
Chuột là vật cưỡi thần Trí tuệ và Hạnh phúc Ganesha

Chuột cũng xuất hiện khá nhiều trong văn hóa phương Tây, đặc biệt là trong văn hóa đại chúng. Trong các bộ phim hoạt hình nổi tiếng, chuột thường được xây dựng với hình tượng dễ thương, đáng yêu, thông minh, vui vẻ. Nhiều người hẳn không thể nào quên biểu tượng của hãng phim hoạt hình Walt Disney - chú chuột bé nhỏ ngộ nghĩnh nhưng lại "siêu" nổi tiếng Mickey, hay chuột Jerry láu lỉnh, thông minh trong bộ phim Tom & Jerry gắn liền với tuổi thơ của bao thế hệ, hoặc mới đây nhất là chú chuột đầu bếp đáng yêu, đam mê ẩm thực Remy trong phim hoạt hình Ratatouille...

Có thể nói, dù ở đâu, chuột cũng xuất hiện phổ biến và mang trong mình những thông điệp, ý nghĩa văn hóa đa dạng mà người dân nơi đó gửi gắm.

Chuột trong văn hóa Việt Nam - "phản diện" hay "chính diện"?

Trong văn hóa Việt Nam, hình tượng của chuột còn phổ biến hơn, gần như hiện diện trong mọi lĩnh vực đời sống của người dân. Trong hệ can chi với 12 con giáp, chuột được gọi là Tý, là con vật xuất hiện đầu tiên. Có nhiều giai thoại dân gian giải thích cho điều này, đa số đều cho rằng chuột là loài vật thông minh, tinh quái nhất nên được xếp đứng đầu. Chuột xuất hiện trong 12 con giáp cũng bởi đây là một trong những loài động vật quen thuộc và gần gũi với cuộc sống của người nông dân.

Trong văn học dân gian, ca dao - tục ngữ, hình ảnh chuột lại được nhắc đến rất nhiều với độ tinh quái, qua đó thể hiện mặt tiêu cực trong tâm thức dân gian đối với loài vật này. Ví dụ, câu ca dao "Chuột chê xó bếp chẳng ăn. Chó chê nhà dột sang nằm bụi tre" hay tục ngữ "Chuột chù đeo đạc mõ" thường được dùng để phê phán những kẻ "trưởng giả học làm sang", đua đòi, không biết thân phận... Để nói về những kẻ chỉ biết chê người khác mà không biết nhìn lại mình, dân gian có câu "Chuột chù chê khỉ rằng hôi. Khỉ mới trả lời: Cả họ mày thơm?". Những đặc điểm của chuột cũng được dùng để miêu tả tướng mạo của con người, nhưng đa phần cũng thiên về ý nghĩa tiêu cực như "Mắt dơi mày chuột" dành cho người có bộ dạng gian xảo, hoặc tả về những kẻ ngày thường giả nhân giả nghĩa, đến khi gặp sự nguy hiểm mới lộ bản chất thật bằng câu “Cháy nhà ra mặt chuột"...

Hình tượng chuột nghiêng nhiều hơn về hướng "phản diện" như vậy có lẽ là do theo quan niệm dân gian, chuột là loài gặm nhấm, chuyên sống về ban đêm, phá hoại mùa màng và ăn vụng các món ăn trong gia đình gia chủ. Vì vậy, loài vật này cũng bị gắn với những điều xấu xa, đen tối trong xã hội.

Trong văn hóa ẩm thực, người Việt - nhất là người miền Tây Nam bộ rất ưa thích các món ăn chế biến từ thịt chuột. Một số món ăn phổ biến có thể kể đến như chuột đồng chiên nước mắm, chuột đồng chiên sả ớt, chuột khìa nước dừa, chuột đồng rang muối, chuột quay lu... Nguyên liệu chính cho các món ăn này là chuột đồng vì người dân cho rằng loài chuột này thường ăn lúa nên thịt sẽ thơm, ngọt và bổ dưỡng hơn so với các loài chuột khác. Có thể xem thịt chuột và các món ăn từ chuột chính là đặc sản không thể thiếu trong ẩm thực Việt Nam!

Có thể nhận thấy, chuột - dù mang thân phận "chính diện" hay "phản diện", vẫn là biểu tượng quan trọng trong văn hóa Việt Nam và thế giới, nổi bật với sức sống bền bỉ, thông minh, gan dạ và lanh lợi.

Th.S QUÁCH THUYÊN NHÃ UYÊN

;
.
.
.
.