, //, :: GTM+7
Thứ Tư, 14/06/2023, 06:00

Con trùn chỉ và chuyện kiếm tiền ở đáy sông

MINH NHIÊN
Xóm Trùn Chỉ ở quận Gò Vấp, TP.HCM giờ chỉ còn vài ba chiếc ghe neo đậu. Là người vớt trùn chỉ giỏi có tiếng ở đây nhưng ông Nguyễn Hồng Sơn cũng không biết mình còn bám trụ được bao lâu.

Một thời gian dài, thu nhập từ con trùn chỉ từng nuôi sống ông Sơn cùng ba đứa con thơ dại và người vợ bị bệnh triền miên. Giờ, không còn gánh nặng gia đình như trước nhưng ông Sơn lại thấy bấp bênh vì những chuyến đi vớt trùn cứ xa dần.

Xóm Trùn Chỉ trên sông Vàm Thuật giờ chỉ còn vài ba chiếc ghe neo đậu, nhiều người đã không còn gắn bó với nghề vớt trùn.

Nuôi sống cả nhà bằng tiền ở… dưới sông

Ở mé sông Vàm Thuật, đoạn gần cầu Bến Phân (quận Gò Vấp, TP.HCM) khoảng 20 năm trước, hầu như ngày nào cũng vậy, khi mặt trời chưa ló dạng người ta đã thấy mấy chục người đàn ông hì hục đãi trùn chỉ để kịp giao hàng khi trời vừa hừng sáng. Vì thế nơi đây được gọi là Xóm Trùn Chỉ. Cái tên đã đủ nói lên sự đông đúc của số người sống bằng nghề này.

Thế nhưng, cùng thời gian, nhiều người không còn sống được với nghề vớt trùn chỉ và Xóm Trùn Chỉ cũng vì thế mà vắng vẻ dần. Ông Nguyễn Hồng Sơn (SN 1971) - một trong những người cuối cùng còn bám trụ cũng đang đối mặt với tình trạng thu nhập giảm sút, cuộc sống bấp bênh.

Ông Sơn hay ví von nghề vớt trùn chỉ cũng giống như kiếm tiền ở dưới sông. Nhưng những đồng để dành ở dưới đáy sông này lại đang cạn dần. Một người siêng năng, quen chịu khó chịu khổ và cũng rất giỏi lặn ngụp để vớt trùn như ông cảm thấy âu lo, bởi ông biết những đồng tiền xương máu ở đáy sông chẳng còn nhiều.

Mười hai năm trước, cả gia đình năm người của ông Sơn sống trên một chiếc ghe neo ở mé sông Vàm Thuật. Họ là một trong những thành viên đầu tiên và cũng có thâm niên của Xóm Trùn Chỉ. Ông Sơn quê Vĩnh Phú, vợ ông sống ở Đồng Nai. Họ gặp nhau khi vào Sài Gòn kiếm sống lúc mới vừa đôi mươi.

Hồi mới lấy nhau, hai vợ chồng trẻ ở nhờ nhà bà nội của ông Sơn ở gần cầu Bến Phân, quận Gò Vấp. Ông Sơn làm nghề vớt trùn chỉ trên sông Sài Gòn còn chị Nguyệt vợ ông làm nghề may thêu. Thu nhập của hai vợ chồng nếu tiện tặn cũng để dành được chút ít. Cuộc sống ngày càng khó khăn khi những đứa con lần lượt ra đời và chị Nguyệt thường xuyên bị bệnh. Gánh nặng gia đình vì thế cứ đè hết lên vai ông Sơn.

Hồi đó, mỗi lần đến thăm gia đình ông Sơn tôi không khỏi chạnh lòng khi thấy chỗ ăn ở, sinh hoạt của hai vợ chồng và ba đứa con ông Sơn chỉ là chiếc ghe cũ, dài chừng 5 mét bề ngang chừng mét rưỡi. Bàn học của mấy đứa con ông chỉ là mấy cái gối kê cao, đặt giữa ghe để cho bớt chòng chành. Nhà nghèo, không có xe đạp, hàng ngày mấy đứa con ông Sơn phải đi bộ từ ghe đến trường với quãng đường gần 5km.

Biết gia đình khó khăn nên mấy đứa con ông Sơn đều học hành chăm chỉ và khao khát có cuộc sống tốt hơn. Nhiều lần tôi hỏi thằng Huy - con trai đầu ông Sơn lúc thằng bé đang học lớp 7, lớn lên con muốn làm nghề gì, nó luôn quả quyết: “Con sẽ làm bác sĩ để chữa bệnh cho mẹ con”.

Còn bé Nguyễn Thị Hoài Thương con gái lớn của của ông Sơn (lúc đó học lớp 4) thì ước lớn lên làm nghề kiếm được nhiều tiền để phụ giúp gia đình, để không phải chịu cảnh sống lênh đênh trên chiếc ghe bé xíu. Đứa con út của ông Sơn học kém hơn anh chị nên nó muốn nghỉ sớm đi làm phụ giúp gia đình. Cuộc sống của gia đình ông Sơn tuy nghèo khó nhưng yên vui và tràn đầy hy vọng. Quãng thời gian đó, cả gia đình ông Sơn gần như phụ thuộc vào thu nhập từ con trùn chỉ ông đi vớt mỗi ngày.

Nhưng rồi căn bệnh của chị Nguyệt - vợ ông Sơn càng ngày càng nặng, tiền thuốc men vì thế cứ tăng dần. Ông Sơn mỗi ngày đi vớt trùn ở sông Vàm Thuật, sông Sài Gòn bán được khoảng 500 ngàn - một số tiền cũng kha khá vào thời điểm đó nhưng cũng không đủ trang trải chi phí cho cả gia đình. Ba đứa con anh lần lượt bỏ học để tìm việc làm, phụ giúp ba mẹ…

Ông Sơn trong chuyến đi vớt trùn chỉ ở Lái Thiêu, tỉnh Bình Dương vào giữa tháng 5/2023.

Con trùn chỉ và chỉ dấu của sự sống

Năm 2021 vợ ông Sơn qua đời vì căn bệnh ung thư di căn không chữa trị được. Trước đó, ba đứa con ông cũng đã nghỉ học để kiếm việc làm, tự lo cho bản thân. Bây giờ, dù không còn gánh nặng trên vai như trước song thu thập từ nghề vớt trùn chỉ lại giảm sút khiến cuộc sống của ông Sơn cũng khá bấp bênh.

“Nếu không có con trùn chỉ tôi không biết cuộc sống sẽ ra sao!”, ông Sơn thường bộc bạch như vậy khi nhớ về những ngày tháng gian nan trước đây cũng như quãng thời gian sắp tới. Hơn ai hết, ông biết rõ cuộc đời mình đã gắn với những con trùn bé xíu ở đáy sông như thế nào. Nhưng cùng với sự ô nhiễm gia tăng trên kênh rạch ở Sài Gòn, con trùn chỉ cũng “bỏ xứ mà đi” nên những chuyến ghe đi vớt trùn của ông Sơn cũng ngày càng xa hút.

Một ngày giữa tháng 5/2023, tôi theo ghe của ông Sơn từ sông Vàm Thuật ngược dòng sông Sài Gòn lên thượng lưu để vớt trùn chỉ. “Giờ sông Vàm Thuật nước đen ngòm nên không còn trùn nữa. Sông Sài Gòn trùn cũng không còn bao nhiêu”, ông Sơn nói rồi nổ máy, cho ghe thoát khỏi đám lục bình và rác rến trên lềnh bềnh trên dòng sông Vàm Thuật để chạy ra sông Sài Gòn. Dọc sông, ghe nhiều lần phải dừng lại vì chân vịt dính phải rác và bọc nylon. “Sông nước dơ lại nhiều rác nên cá tôm ít dần. Con trùn chỉ vốn thích nghi rất nhanh với nước dơ nhưng cũng không sống nổi”, ông Sơn chép miệng.

Với kinh nghiệm mấy chục năm trong nghề, ông Sơn cho biết rõ, trùn chỉ có thể sống được trong nguồn nước ô nhiễm, nhưng đó là ô nhiễm hữu cơ chứ nước ô nhiễm bởi nước thải công nghiệp - có hóa chất thì trùn không sống được. “Hễ chỗ nào nước xả ra có hóa chất là con trùn chỉ không còn, cho dù nước ở đó chưa ngả sang màu đen”, anh Sơn quả quyết.

Ngược sông Sài Gòn, mất khoảng hơn một tiếng đồng hồ, chúng tôi mới đến địa bàn tỉnh Bình Dương. Ông Sơn cho ghe rẽ vào một nhánh sông ở khu vực Lái Thiêu. Dòng sông này nước còn trong và có rất nhiều cá đớp bóng. Dừng lại ở một đoạn sông cạn, ông Sơn dùng mái chèo thọc nhẹ xuống lớp bùn rồi múc lên xem có trùn chỉ không. Khi thấy trên mái chèo dính nhiều trùn đỏ nhỏ li ti, ông quyết định neo ghe ở đây để vớt trùn.

Ông Sơn phải đi xa để vớt trùn chỉ vì trùn ở sông Vàm Thuật không còn, trên sông Sài Gòn cũng hiếm.

Sau mấy tiếng đồng hồ ngụp lặn liên tục để vớt trùn chỉ, gần trưa, ông Sơn dừng vớt trùn, hớn hở khoe: “Hôm nay trúng mánh! Gặp chỗ có nhiều trùn nên vớt bấy nhiêu là đủ trùn để bỏ mối cho mấy chỗ nuôi cá kiểng rồi. Hôm nay về sớm chứ mọi hôm vớt trên thượng nguồn sông Sài Gòn đến khoảng 4 giờ chiều mới về mà có khi chỉ được vài ba ký trùn”.

Tôi nhìn trùn chỉ nằm lẫn trong mấy đống bùn trên ghe hỏi ông Sơn làm sao có thể thể biết đã vớt được bao nhiêu trùn, ông cười: “Làm nghề này mấy chục năm rồi nên nhìn qua là biết thôi, chưa lần nào đoán sai cả. Chỗ bùn này đãi ra được 6kg trùn, bán được sáu trăm ngàn đồng”.

Sau khi tắm rửa qua loa ngay trên sông ở Lái Thiêu, ông Sơn cho ghe xuôi dòng sông Sài Gòn để trở về nhà. Đến đoạn gần sông Vàm Thuật, ông dừng lại, lấy bùn non đắp lên đống bùn có chứa trùn vớt được ở Bình Dương. Thấy tôi không hiểu công đoạn này, ông giải thích: “Đây gọi là công đoạn ủ bùn cho trùn. Mình đắp một lớp lưới lên đống bùn có trùn đã vớt được trước đó rồi đổ bùn non lên trên. Qua một đêm, trùn sẽ chui lên hết khỏi lớp lưới rồi nằm ở lớp bùn non. Sáng hôm sau, mình chỉ cần lấy lớp bùn non đãi sạch lấy trùn cho vào bịch để giao cho khách là được”.

Ủ bùn cho trùn xong, ghe chạy vào sông Vàm Thuật. Lúc vừa qua gầm cầu An Lộc (giáp ranh giữa quận Gò Vấp và quận 12) chúng tôi xém bị một bịch rác rơi trúng đầu. Nhìn lên, thấy bịch rác này do một người mặc áo đồng phục màu cam, giống như áo công nhân vệ sinh cầu ném xuống. Nhìn dòng sông đen ngòm, rác trôi lềnh bềnh, dọc bờ sông còn thấy có dòng kênh nổi bọt trắng xóa (do nguồn nước ô nhiễm nặng), ông Sơn lại ngao ngán: “Nước như vầy thì làm sao con trùn chỉ sống nổi!”.

Đã ngoài 50 tuổi, gần như cả đời sống bằng nghề vớt trùn chỉ, ông Sơn biết rõ về tình trạng ô nhiễm của kênh rạch ở Sài Gòn. Và con trùn chỉ bé xíu được xem là chỉ dấu rõ nhất về chất lượng nguồn nước cũng như sự sống của dòng sông.

Một dòng kênh bên sông Vàm Thuật nổi bọt trắng xóa do nguồn nước từ sông đổ vào bị ô nhiễm nghiêm trọng.

Ông Sơn nhớ lại: “Trước đây, kênh rạch ở Sài Gòn còn xanh sạch nên trùn chỉ và cá tôm rất nhiều. Ở sông Vàm Thuật có làng Hưng Nghĩa với mấy trăm gia đình sống bằng nghề đánh bắt cá tôm và vớt trùn chỉ. Hồi đó, cá tra, cá sát trên sông nhiều lắm, còn có cả tôm càng xanh. Nhưng rồi nguồn nước bị ô nhiễm dần nên cá tôm không còn, làng Hưng Nghĩa cũng biến mất. Còn con trùn chỉ trên sông Vàm Thuật thì đã tuyệt chủng rồi. Vì thế giờ chẳng còn mấy ai sống được với nghề này”.

Ở Xóm Trùn Chỉ trước đây có mấy chục chiếc ghe neo đậu nhưng giờ những người theo nghề giờ cũng chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Ông Sơn đậu ghe ở đây nhưng đã lên bờ thuê nhà ở vì không chịu nổi cuộc sống trên ghe với mùi nước sông hôi thối.

“Giờ muốn có trùn phải đi xa lên hướng thượng nguồn hoặc qua địa bàn tỉnh Bình Dương. Đi xa vừa mất nhiều thời gian vừa tốn thêm tiền nhiên liệu nên dù có gặp nhiều trùn như hôm nay tính ra thu nhập cũng không bằng trước đây”, anh Sơn tâm sự.

Những ngày này, dọc bờ sông Vàm Thuật nơi ông Sơn hay đậu ghe để đi vớt trùn chỉ người ta đang giải tỏa để thi công công trình thuộc dự án Cải tạo kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên. Trong tương lai, khi dự án hoàn thành, nguồn nước trên lưu vực này sẽ được thu gom để xử lý. Khi đó, sông Vàm Thuật - nằm cuối lưu vực này cũng sẽ bớt ô nhiễm. Nếu dòng sông sống lại, con trùn chỉ cũng có thể hồi sinh.

Song không biết đến khi đó ông Sơn có còn đủ sức đi vớt trùn chỉ để kiếm tiền hay không.

Sau chuyến đi vớt trùn ở tận Bình Dương, ông Sơn trở về sông Vàm Thuật - nơi nguồn nước ô nhiễm và Xóm Trùn Chỉ ở đây cũng không còn.

Theo kết quả quan trắc chất lượng nước mặt trên địa bàn TP.HCM trong những năm gần đây, rất nhiều điểm quan trắc có chỉ số hóa lý không đạt quy chuẩn đối với nguồn nước mặt. Cụ thể, trong năm 2022, nồng độ oxy hóa học tại 44% các điểm quan trắc không đạt quy chuẩn; hàm lượng chất rắn lơ lửng tại 50% các điểm quan trắc không đạt quy chuẩn; hàm lượng clorua tại 50% các điểm quan trắc không đạt quy chuẩn; hàm lượng amoni tại 69% các điểm quan trắc không đạt quy chuẩn; nồng độ oxy hòa tan và hàm lượng coliform tại 100% các điểm quan trắc không đạt quy chuẩn. Ngoài ra, kết quả phân tích kim loại sắt tại 81% các điểm không đạt quy chuẩn Việt Nam đối với nguồn nước mặt loại B1.

Theo Sở Tài nguyên và Môi trường TP.HCM, các nguồn gây ô nhiễm nước mặt chính ở TP.HCM bao gồm: nước thải phát sinh từ hoạt động công nghiệp, nước thải phát sinh từ hoạt động sinh hoạt, nước thải phát sinh từ các khu vực dịch vụ, y tế và một phần nước thải phát sinh từ hoạt động nông nghiệp. Các nguồn ô nhiễm trên cùng với tốc độ công nghiệp hóa, tác động lên cả hai hệ sinh thái thủy vực và trên cạn, đe dọa lâu dài trên chuỗi thức ăn của mọi sinh vật.

Còn theo báo cáo của Công ty TNHH MTV Quản lý khai thác dịch vụ thủy lợi TP.HCM, hiện nay, tình trạng xả thải gây ảnh hưởng chất lượng nước cục bộ tại một số vị trí trên địa bàn vẫn còn phổ biến. Đơn cử, trên kênh Thầy Cai (nơi tiếp nhận xả thải từ các nhà máy của TP.HCM và của tỉnh Long An) vẫn còn phát hiện nước thải có mùi hôi, màu đen, nhiều bọt trắng. Đây là chỉ dấu để nhận biết nguồn nước đang bị ô nhiễm.

Tags

Bình luận

Xem nhiều


Có cảnh báo trên báo cho rằng, không nên uống sữa bò kết hợp hoa quả chua (cam, quýt), bởi sữa bò chứa nhiều protein, trong đó chất cazeine chiếm tới 80%.
1

Người nói sáp nhập là chuyện phải làm. Kẻ nói việc đổi tên, xóa tên làng, tên xã cũ là đụng chạm gốc rễ tâm tưởng của cư dân. Chợt nhớ câu thơ của Nguyễn Khoa Điềm: "Họ truyền giọng điệu mình cho con tập nói/ Họ gánh theo tên xã, tên làng trong mỗi chuyến di dân"…


Nổi bật

Những ngày qua, các tỉnh miền Tây đã có nhiều cơn mưa, giúp thời tiết mát mẻ, ruộng đồng bắt đầu hồi sức sống. Đây cũng là lúc nông dân rục rịch quay lại sản xuất vụ mới khi hạn mặn bớt căng thẳng.

Bây giờ đi đâu cũng rầm rộ xây dựng Nông thôn mới, nhưng chẳng nghe trong báo cáo nào khoe “xã tôi thôn tôi có phong trào đọc sách”.
Được quan tâm



Chén chè được múc ra nóng hổi đúng là nức mũi. Đậu xanh bùi, hạt ô môi dai giòn, nước cốt dừa thơm phức khiến bất kỳ ai cũng phải mềm lòng.



Đăng ký nhận tin nóng
Giúp bạn cập nhật các thông tin mới nhất