, //, :: GTM+7
Chủ Nhật, 30/01/2022, 13:00

Làm thế nào để cảnh quan miền núi mãi đẹp?

TĂNG MINH LỘC
Nếu nông thôn có 3 chức năng chủ yếu: sản xuất nông nghiệp để tạo cái ăn nuôi xã hội; giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc; là hệ sinh thái cho đời sống con người, thì kiến trúc cảnh quan là yếu tố quan trọng, tác động trực tiếp đến 2 chức năng lớn của nông thôn: giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và đảm bảo hệ sinh thái. Quan trọng là vậy nhưng sau hơn 11 năm xây dựng Nông thôn mới, kiến trúc cảnh quan khu vực miền núi phía Bắc vẫn là yếu tố ít được chú ý.
Hình minh họa.

Chất luợng quy hoạch Nông thôn mới rất thấp

Hiện nay, có thể nói nhà ở dân cư và hạ tầng công cộng nông thôn nói chung, khu vực miền núi phía Bắc nói riêng, còn lạc hậu, phát triển tự phát, chắp vá, thiếu các yếu tố thúc đẩy phát triển nhanh và bền vững. Thế nên khi triển khai Chương trình xây dựng Nông thôn mới (NTM) vào năm 2009, công tác quy hoạch NTM được xác định là nhiệm vụ trọng yếu số 1. Dù vậy cho đến nay, chất lượng quy hoạch NTM ở khu vực miền núi phía Bắc vẫn chưa có nhiều tiến triển, nếu không muốn nói là còn rất thấp. 

Nguyên nhân của tồn tại này, trước hết phải kể đến việc thiếu đội ngũ tư vấn chuyên nghiệp về quy hoạch nông thôn; sau đó là do Quy hoạch KT-XH 2010 - 2020 ở hầu hết các huyện thuộc các tỉnh miền núi đều chưa hoàn thiện. Quy hoạch ở xã chỉ vạch ra được vị trí đặt hạ tầng cơ bản như trục chính các tuyến giao thông, đường điện, hệ thống cấp nước sạch, trụ sở, trường học, trạm y tế. Các quy hoạch khác như sản xuất, quy hoạch sử dụng đất rất sơ sài, thiếu căn cứ thực tế. Ở cấp thôn bản, các nội dung quan trọng của quy hoạch nhằm nâng cao đời sống cư dân NTM như cải tạo nhà ở; tôn tạo hệ thống tiêu thoát nước, xử lý rác thải, nước thải sinh hoạt; cải tạo vườn ao tạp để có sinh cảnh đẹp và có thu nhập… bị lãng quên.

Những hạn chế đó đã ảnh hưởng xấu tới định hướng phát triển KT-XH theo mục tiêu NTM của từng vùng, từng xã đến các bản làng và tất yếu ảnh hưởng tới không gian phát triển, kiến trúc cảnh quan và đầu tư, nhất là những điểm có nhu cầu phát triển mới, có tốc độ nhanh như thị trấn, thị tứ, khu du lịch.

Kiến trúc cảnh quan của bản làng ít được coi trọng, chưa quản lý đúng mức

Hiện nay, việc xây dựng ở nông thôn miền núi hầu hết đều tự phát, thiếu quy hoạch, thiếu chuẩn mực kiến trúc. Việc nghiên cứu các mẫu nhà ở tiện nghi, hiện đại, phù hợp với lối sống văn minh nhưng vẫn giữ được nét đặc trưng của văn hóa bản địa ít được quan tâm, hướng dẫn nên kiến trúc cảnh quan chung ở các thôn bản ngày càng pha tạp, mất đi vẻ đẹp tự nhiên vốn có của các bản làng vùng cao. 

Một ví dụ điển hình nhất là trong chương trình di dân thủy điện Sơn La giai đoạn 2007 - 2013. Theo đó, 22.000 hộ đồng bào 8 dân tộc phải di dời đến khoảng 250 điểm, cụm dân cư mới. Lẽ ra đây sẽ là cơ hội tốt để tạo dựng nên những thôn bản mới văn minh mà vẫn đậm bản sắc riêng của từng dân tộc. Thế nhưng, nhà nước chỉ lo đến hạ tầng cơ bản như điện, đường giao thông, trụ sở chính quyền, trường trạm, nước sạch… Rốt cuộc, các thôn bản mới biến thành những khu dân cư khô khan, tạp nham không bản sắc. Cơ hội khai thác du lịch văn hóa để làm giàu hơn cho người dân và chính quyền từ những thôn bản mới vuột mất. Cơ hội thu hút đầu tư cho phát triển kinh tế - xã hội từ khu vực dân cư mới cũng tan biến. 

Ngoại trừ một số thôn bản lân cận thị xã, thị trấn và làng du lịch còn nhìn chung, tác động của giới kiến trúc sư để tạo ra không gian sống tốt hơn, văn minh hơn cho đồng bào các dân tộc dường như chưa được lưu ý. Ngay cả vấn đề quản lý kiến trúc cảnh quan cũng bị buông lỏng, để người có quyền sử dụng đất xây nhà ở, công trình phụ tùy ý, kiểu dáng tự sáng tác. Tình trạng người dân tự khoét núi ven các trục giao thông để xây nhà hoặc dựng nhà ven suối vi phạm chỉ giới an toàn vẫn diễn ra thường xuyên. Bình quân mỗi năm, khu vực miền núi phía Bắc có khoảng 200 hộ bị ảnh hưởng bởi tình trạng sạt lở núi hoặc lũ cuốn. Ờ cấp xã, cán bộ chuyên môn và lãnh đạo xã chưa coi đó là nhiệm vụ của mình và cũng rất thiếu kiến thức để thực hiện. Quan trọng hơn, Luật Xây dựng hiện hành chưa cụ thể hóa việc quản lý kiến trúc cảnh quan ở nông thôn nên dù có ý thức trách nhiệm, cán bộ xã hay thôn bản cũng khó thực thi. Nói cách khác, chúng ta đang không chỉ thiếu đội ngũ cán bộ có tâm, có tầm mà còn thiếu công cụ quản lý cho lĩnh vực này nên khi kinh tế phát triển, người dân có nhu cầu xây dựng mạnh thì bộ mặt bản làng ngày càng xộc xệch hơn, cảnh quan thiên nhiên càng bị biến dạng theo hướng tiêu cực hơn.

Quy hoạch là định hướng phát triển, do vậy, rất cần được đầu tư xứng đáng. Đầu tư đúng mực cho quy hoạch để phát triển tốt chính là cách tiết kiệm nguồn lực về dài hạn.

Làm gì để khắc phục? 

Về tổng thể, kiến trúc cảnh quan chỉ hiệu quả khi một vùng, một làng bản có được định hướng phát triển đúng và có động lực phát triển mạnh mẽ. Việc sửa chữa sự lệch pha của các đồ án quy hoạch cần phải bắt đầu từ việc rà soát lại quy hoạch cấp tỉnh để đảm bảo quy hoạch này là “xương sống”, là cơ sở khoa học cho việc xây dựng quy hoạch của huyện và xã. 

Hình minh họa.

Trước đây, do nôn nóng đạt chuẩn NTM, nhiều tỉnh miền núi phía Bắc đã đề nghị hạ thấp quy chuẩn hạ tầng (được quy định trong Bộ tiêu chí quốc gia NTM) và Chính phủ đã cho phép các tỉnh được quy định cụ thể quy chuẩn hạ tầng trên địa bàn. Sau 5 năm, kiểm tra lại mới thấy nhiều tỉnh đã hạ thấp quá mức các quy chuẩn mà không tính đến sự phát triển bền vững. Do đó, để có căn cứ hợp lý cho quy hoạch, phải nghiên cứu, điều chỉnh lại các tiêu chuẩn, quy chuẩn hạ tầng (giao thông, nhà văn hóa, khu thể thao, nhà ở…) phù hợp với đặc thù NTM của vùng cao và đảm bảo cho sự phát triển bền vững của vùng này. Cần lưu ý, để quy hoạch “có sức sống”, các mục tiêu phát triển phải được xác định chủ yếu dựa trên nền tảng tiềm năng - thế mạnh cốt lõi trên địa bàn. 

Ví dụ như huyện Đồng Văn, Mèo Vạc (Hà Giang) có tiềm năng lớn về tài nguyên du lịch nhưng lại không có thế mạnh về phát triển nông - lâm nghiệp, công nghiệp. Như vậy, quy hoạch chiến lược phát triển của vùng này phải là du lịch - dịch vụ và động lực phát triển chính sẽ là du lịch. Ngược lại, huyện Mộc Châu (Sơn La) là vùng bình nguyên có khí hậu, đất đai thuận lợi bậc nhất cho phát triển nông nghiệp thì chiến lược phát triển ở đó phải là nông nghiệp công nghệ cao gắn với công nghiệp chế biến. Khi đã xác định như vậy, thì quy hoạch hạ tầng, kiến trúc cảnh quan… sẽ tập trung phục vụ theo chiến lược đó. 

Kiến trúc cảnh quan phải được coi trọng. Xây dựng NTM rất cần sự tác động của giới kiến trúc sư nếu muốn có được những vùng quê trù phú, xinh đẹp và có bản sắc. Để có thể tạo ra không gian sống tốt hơn, tiện ích, văn minh hơn cho cư dân nhưng vẫn bảo tồn, phát huy được bản sắc văn hóa tốt đẹp của các dân tộc, các cơ quan hữu trách, các cộng đồng dân cư địa phương cần làm rõ đâu là bản sắc văn hóa dân tộc của địa phương, bản sắc đó được thể hiện như thế nào, ra sao, ở đâu... Chỉ khi làm rõ được những yếu tố này, các nhà kiến trúc mới có thể thiết kế kiến trúc cảnh quan phù hợp cho từng nơi để chính quyền địa phương căn cứ vào đó mà giám sát, quản lý và người dân có cơ sở thực hiện. 

Tiếp đó cần hoàn thiện công cụ quản lý kiến trúc cảnh quan nông thôn. Muốn quản lý các hoạt động trong lĩnh vực kiến trúc cảnh quan nông thôn, trước hết, cần cụ thể hóa Luật Xây dựng bằng các định chế liên quan hoạt động kiến trúc cảnh quan. Trong đó, cần có các quy định cụ thể về mục tiêu, nhiệm vụ, nội dung, lĩnh vực hoạt động, các biện pháp chế tài… làm cơ sở cho cán bộ và cơ quan quản lý cũng như người dân thực thi. 

Quản lý kiến trúc cảnh quan là lĩnh vực mới, đòi hỏi người thực thi nhiệm vụ phải am hiểu nhiều lĩnh vực, đặc biệt là trình độ chuyên môn. Để nâng cao năng lực trong lĩnh vực này, cần có kế hoạch đào tạo, tuyển dụng cũng như định danh trong hệ thống - đặc biệt là ở cấp cơ sở - đối với công chức thực hiện nhiệm vụ quản lý kiến trúc cảnh quan. Chỉ khi có đội ngũ cán bộ cơ sở có kiến thức, có trách nhiệm và có công cụ pháp lý tốt trong thực thi thì mới hy vọng kiến trúc cảnh quan được tuân thủ nghiêm túc, đặc biệt là trong xây dựng NTM ở vùng cao.

TĂNG MINH LỘC - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Phát triển Nông thôn Việt Nam  Nguyên Cục trưởng, Chánh Văn phòng điều phối NTM Trung ương

Tags

Bình luận

Xem nhiều



Mỗi khi có dịp tiếp xúc, ông vẫn nói về cây lúa, con tôm... Ông nói một cách tâm huyết, chất chứa cả trăn trở và niềm vui của người con vùng đất châu thổ ĐBSCL.

Chuối nếp nướng ở đây không được gói thành hình trụ dài mà thành miếng hình chữ nhật to dày. Kiểu làm này rất được lòng dân mê nếp.

Có những dòng sông cứ thẳng hành trình xuôi chảy nhưng cũng có không ít dòng sông được hợp lưu từ nhiều con sông khác nhau mà tạo nên dáng dấp rất riêng của mình. Cũng có đôi lần nghĩ mình như sông, là dòng hợp lưu giữa quê và phố.
Nổi bật
Được quan tâm

Ngày 14/04/2022, hình vẽ tượng trưng của Hang Sơn Đoòng - hang động tự nhiên lớn nhất thế giới tại Quảng Bình đã được vinh danh trên Google tìm kiếm tại Việt Nam và nhiều quốc gia khác. Đây là một trong số ít lần trong lịch sử Google Doodle mà một địa danh cụ thể ở Việt Nam được chọn để hiển thị.
6





Đăng ký nhận tin nóng
Giúp bạn cập nhật các thông tin mới nhất