, //, :: GTM+7
Thứ Ba, 22/03/2022, 08:00

Ông Tổ của “Thái Nguyên đệ nhất danh trà”

HỒNG NGUYỄN
Hương vị của chè Tân Cương, vốn được mệnh danh là “Đệ nhất danh trà” vùng Thái Nguyên, được nhiều người ưa thích. Thế nhưng ít có người biết ông Tổ của nghề trồng chè tại vùng đất này lại là một vị quan đỗ đạt cao dưới thời nhà Nguyễn.
Di tích lăng mộ cụ Nghè Sổ.

Tại xã Tân Cương thành phố Thái Nguyên, xưa có ngôi đình thờ vị thành hoàng là quan Nghè Nguyễn Đình Tuân. Theo sử sách, Nguyễn Đình Tuân là người làng Trâu Lỗ (còn có tên nôm là làng Sổ) thuộc xã Mai Đình huyện Hiệp Hòa tỉnh Bắc Giang, thi đỗ ông Nghè nên thường gọi là Nghè Sổ. Tương truyền, Nghè Sổ được người dân vùng chè tôn làm Thành hoàng làng và thờ ông ngay khi ông còn đương chức nhằm ca ngợi công đức của vị quan Tuần phủ hết mực quan tâm đến cuộc sống người dân địa phương.

Chè Phú Thọ tỏa sáng ở…Tân Cương

Theo ông Bùi Huy Toàn, Trưởng Ban quản lý Khu di tích lịch sử - sinh thái ATK Định Hóa, nguyên Giám đốc Bảo tàng Thái Nguyên, những gì ghi lại trong cuốn Hương ước làng Tân Cương lập năm 1942 (sách được trưng bày tại Không gian văn hóa chè Tân Cương phục vụ khách du lịch) cho thấy Nghè Sổ là người đã đem lại cuộc sống ổn định, bình yên cho nhân dân nơi này những năm đầu thế kỷ XX.

 
Di ảnh quan Nghè Sổ Nguyễn Đình Tuân.
 

Theo lời kể lại của các cụ cao niên, vùng Tân Cương ngày xưa đồi núi hoang vu. Người dân khai phá nương rẫy, gieo lúa trồng khoai vất vả mà làm nhiều ăn ít, lắm khi mấy tháng liền không nhìn thấy hạt gạo do thổ nhưỡng không phù hợp. Thấy vậy, ông Nghè Sổ bàn với dân Tân Cương đem giống chè từ vùng Phú Thọ về trồng để bán lấy tiền đổi gạo. Theo chỉ dẫn của ông, một số trai tráng trong vùng và lính trong phủ của ông Nghè đã lặn lội lên vùng Phú Thọ để xin giống. Sau nhiều chuyến đi như thế, cây chè mọc lên ngày một nhiều và chẳng bao lâu, các đồi chè đã phủ màu xanh mướt lên cả vùng Tân Cương. 

Lời kể này trùng hợp với các tình tiết trong tự truyện của ông Nghè Sổ, rằng trên đường đi nhậm chức Giáo thụ tỉnh Yên Bái ông từng nghỉ chân ở nhà ông Cử Đoàn tại Phú Thọ, vốn là bạn đồng khoa thi hương. Vì thế mà ông biết đến cây chè và giá trị của nó. Về làm quan ở Tân Cương, nhận thấy thổ nhưỡng vùng này khá giống với Phú Thọ trong khi người dân trồng khoai trồng lúa không có ăn nên ông cử người về gặp bạn xin giống cây chè, hy vọng con dân trồng cây mới sẽ có cuộc sống no ấm hơn. Ông không hề ngờ tới việc cây chè Phú Thọ trồng ở Tân Cương lại có hương vị thơm ngon đặc biệt hơn cả vị chè nguyên thủy ở Phú Thọ!

Vụ chè đầu tiên thu hoạch tại Tân Cương vào đầu thế kỷ XX được lấy từ vùng Bạch Hạc của tỉnh Phú Thọ. Sản phẩm của vụ chè này tham gia cuộc thi đấu xảo do chính quyền thực dân Pháp tổ chức năm 1935 ở Hà Nội và được trao giải đặc biệt.

Vùng chè Thái Nguyên hôm nay.

Ngày nay, vùng chè Tân Cương không chỉ bó hẹp trong xã Tân Cương mà còn lan rộng ra các xã xung quanh như: Tân Thịnh, Thịnh Đán, Phúc Xuân, Phúc Trìu. Theo thống kê, khoảng 96% dân số trong các xã này trồng và chế biến chè với tổng sản lượng bình quân đạt gần 1.000 tấn chè búp khô mỗi năm. Thái Nguyên được xem là vùng chè trọng điểm của cả nước với diện tích, sản lượng chỉ đứng sau Lâm Đồng (số liệu của Sở NN&PTNT tỉnh Thái Nguyên: toàn tỉnh có trên 20.000ha đất trồng chè, sản lượng đạt khoảng 200.000 tấn chè búp tươi/năm). Với nhiều địa phương trong tỉnh, cây chè là cây xóa đói giảm nghèo, cây làm giàu, làm du lịch không thể thiếu của nhiều gia đình nông dân.

Trồng và chế biến chè ở Thái Nguyên hiện đã phát triển thành một ngành sản xuất hàng hóa tạo công ăn, việc làm cho nhiều người. Vùng chè Tân Cương nói riêng và Thái Nguyên nói chung ngày nay đã trở thành vùng quê trù phú, cường thịnh như mong ước xưa thể hiện trên câu đối “Thái Nguyên giàu đẹp muôn muôn thuở/ Tân Cương cường thịnh vạn vạn niên” mà ông Nghè Sổ đã viết tặng cho đình Tân Cương ngày ngôi đình hoàn thành vào năm 1923. Ngôi đình này hiện chỉ còn lại nền và một khung ảnh thờ ông Nghè Sổ do đã bị tiêu hủy trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp.

Nghè Sổ, một vị quan thanh liêm, chính trực

Theo sử cũ, Nguyễn Đình Tuân (1867 - 1941), tự là Hữu Mai. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống Nho học, lại thêm thông minh thiên bẩm, Nguyễn Đình Tuân đã sớm nổi danh về tài học. Sáu tuổi học 18 ngày đã thuộc Tam Tự kinh. Bảy tuổi đã học sách Chu Tứ tiểu học. Lên tám, học hết bộ Luận ngữ và nửa bộ Mạnh Tử trong pho Tứ thư. 11 tuổi ông tập làm câu đối thơ, câu đối phú và văn sách. 14 tuổi học hết pho Bắc sử 27 quyển, pho Tứ thư 8 quyển và Kinh thi, Kinh thư, Kinh xuân thu... Công đèn sách cần cù của ông đã được đền đáp xứng đáng bằng việc đỗ Đình nguyên khoa thi năm Tân Sửu (1901) Thành Thái thứ 13 (Nhà Nguyễn không lấy Trạng nguyên). 

Nghè Sổ là vị tiến sĩ thứ 58 của tỉnh Bắc Giang và cũng là vị tiến sĩ cuối cùng của vùng Kinh Bắc trong giai đoạn phong kiến ở nước ta. Trong cuộc đời làm quan, Nguyễn Đình Tuân nổi tiếng là thanh liêm, chính trực, lúc nào cũng giữ nhân cách thanh cao của một nhà nho chân chính. Trong thời gian làm đốc học tỉnh Hà Đông, ông Nghè Sổ có soạn bộ Đại Việt quốc sử cải lương và đã tặng bộ sách này cho viện Viễn Đông Bác cổ. Năm 1954, người Pháp rút quân về nước, bộ sách được đem theo. Năm 1960, khi quan hệ Việt - Pháp cởi mở hơn, phía Pháp đã trao lại cho Việt Nam bộ sách này. Hiện tại, bộ sách được lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm với 765 trang chữ Hán.

 
Bản sắc phong cho cụ Nguyễn Đình Tuân.
 

Ông Nghè Sổ mất năm 1941 tại quê nhà, sau đó con cháu và học trò xây lăng miếu thờ ông tại làng Trâu Lỗ. Lăng còn bảo tồn được nguyên vẹn các yếu tố gốc cho đến ngày nay. Hằng năm, vào ngày 20 tháng 6 Âm lịch, dân làng thường tổ chức lễ giỗ để tưởng nhớ công trạng của ông đối với quê hương, đất nước. Tên thật của ông cũng được đặt cho một con đường tại thành phố Bắc Giang ngày nay.

Người con trai duy nhất của ông Nghè Sổ - theo ông Bùi Huy Toàn, nguyên Giám đốc Bảo tàng Thái Nguyên - có tên là Nguyễn Tái Chương, là Cử nhân Văn chương trước năm 1945, hiện đã hơn 90 tuổi và đang sống ở Hà Nội với con trai. Cũng theo ông Bùi Huy Toàn, gia đình ông Nguyễn Tái Chương hiện vẫn gìn giữ cẩn thận tấm biển “Ân tứ vinh quy” và “Tân Sửu Đình nguyên” do vua nhà Nguyễn ngự ban và nhiều hoành phi, câu đối của các vị quan đồng triều tặng ông Nghè Sổ.

Để phát huy giá trị văn hóa phi vật thể của trà Thái Nguyên, cần quan tâm đến việc phục dựng lại ngôi đình Tân Cương xưa để giáo dục truyền thống “ăn quả nhớ người trồng cây” đối với người đã có công tạo dựng vùng chè Tân Cương nổi tiếng như ngày nay”.

Ông Bùi Huy Toàn, nguyên Giám đốc Bảo tàng Thái Nguyên, đề xuất.

Tags

Bình luận

Xem nhiều



Mỗi khi có dịp tiếp xúc, ông vẫn nói về cây lúa, con tôm... Ông nói một cách tâm huyết, chất chứa cả trăn trở và niềm vui của người con vùng đất châu thổ ĐBSCL.

Chuối nếp nướng ở đây không được gói thành hình trụ dài mà thành miếng hình chữ nhật to dày. Kiểu làm này rất được lòng dân mê nếp.

Có những dòng sông cứ thẳng hành trình xuôi chảy nhưng cũng có không ít dòng sông được hợp lưu từ nhiều con sông khác nhau mà tạo nên dáng dấp rất riêng của mình. Cũng có đôi lần nghĩ mình như sông, là dòng hợp lưu giữa quê và phố.
Nổi bật
Được quan tâm

Ngày 14/04/2022, hình vẽ tượng trưng của Hang Sơn Đoòng - hang động tự nhiên lớn nhất thế giới tại Quảng Bình đã được vinh danh trên Google tìm kiếm tại Việt Nam và nhiều quốc gia khác. Đây là một trong số ít lần trong lịch sử Google Doodle mà một địa danh cụ thể ở Việt Nam được chọn để hiển thị.
6





Đăng ký nhận tin nóng
Giúp bạn cập nhật các thông tin mới nhất