Lên ngã ba biên giới ăn Tết Hà Nhì - Nông Thôn Việt

Lên ngã ba biên giới ăn Tết Hà Nhì

Thứ Bảy, 13/03/2021, 23:35 [GMT+7]

Cách thành phố Điện Biên Phủ về hướng tây bắc hơn 200km, cách thành phố Hà Nội hơn 700km là một địa danh mà bất cứ người ưa xê dịch nào cũng mong mỏi một lần được đặt chân đến. Đó là A Pa Chải, vùng đất ngã ba biên giới Việt Nam - Lào - Trung Quốc nằm trên đỉnh Khoan La San cao 1.864m thuộc xã Sín Thầu huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên.

 

Một góc Hà Nhì
Một góc Hà Nhì

Hồ sự chà (tết năm mới) là tết quan trọng nhất của người Hà Nhì, cư dân trên A Pa Chải. Tết được tổ chức vào ngày Thìn (tượng trưng cho sự bình an, giàu có…) đầu tiên của tháng Tí (tháng 10, tháng 11 âm lịch, tháng 12 dương lịch), khi mùa màng đã thu hoạch xong để mừng cho vụ mùa bội thu, cầu khấn thần linh, tổ tiên phù hộ cho năm mới mọi điều may mắn, tốt lành. Năm nay, người Hà Nhì ăn tết vào các ngày 15, 16 và 17 tháng 12 năm 2020. Trước đây tết kéo dài 12 ngày, nay rút lại còn ba ngày. Một năm của người Hà Nhì có 365 ngày chia thành 12 tháng theo ba mùa: nóng, lạnh, mưa. Một tháng có ba tuần, mỗi tuần có 12 ngày.

Ở tỉnh Ðiện Biên, người Hà Nhì có khoảng 5.500 người, tập trung ở bốn xã: Chung Chải, Sen Thượng, Leng Su Sìn và Sín Thầu của huyện Mường Nhé.

Sáng sớm ngày 30 Tết, lễ cúng chung cho cả cộng đồng được tổ chức tại khu rừng đầu bản, trong chiếc lán làm bằng vầu khoảng ba mét vuông trong đó đặt tượng một ông bụt bằng đất nung. Người cúng là thầy cúng cao tuổi có uy tín nhất trong bản. Trong ngày này, người dân làm cổng bản cá tu tu cắm ở hai đường vào bản. Lễ vật gồm một con gà trống đỏ, hai chén rượu, hai chén trà, ba nén hương.

Bắt đầu từ giờ phút này, tất cả mọi người trong bản đều chỉ chăm chú cho cái tết ấm cúng, vui tươi của gia đình, của bản.

Mỗi gia đình người Hà Nhì đều mổ lợn ăn tết. Trong ảnh: Mâm cỗ gồm các món ăn được chế biến từ thịt lợn, cá, rau.
Mỗi gia đình người Hà Nhì đều mổ lợn ăn tết. Trong ảnh: Mâm cỗ gồm các món ăn được chế biến từ thịt lợn, cá, rau.

Cũng như mọi nhà, gia đình ông Su Khừ Chừ, ở bản Tả Kố Khừ, xã Sín Thầu, ai cũng đang luôn chân luôn tay, nói cười tíu tít. Phụ nữ đồ xôi, giã bánh dày. Phải làm hàng trăm chiếc bánh dày to bằng cái bát ăn cơm, cứ hai cái một cặp. Mỗi người trong nhà phải có một cặp, còn lại để chia lộc cho mọi người đến chung vui ăn tết. Bánh dày không có nhân… Hòm hòm việc thì chiều đã muộn, cả nhà đi tắm tẩy trần bằng nồi nước nóng nấu với lá rừng thơm nức. Vì ngày này ông mo thả lí (thả những điều đen đủi xấu xa của một năm) ra sông suối nên không ai ra sông suối tắm. Tắm rửa sạch sẽ xong gia đình làm lễ cúng tổ tiên.

Trong bữa cơm mừng năm mới, ông Chừ nhớ lại chuyện xưa. Người dân từ trên rừng xuống lập bản vào tháng 1 năm 1970, lúc đó voi, hổ, gấu nhiều lắm. Nhưng “từ năm 1995 đến nay thì hết, nhiều súng quá, bắn chết hết rồi. Bây giờ chỉ còn lợn rừng nhiều nhất, rồi đến gà lôi, sóc bay, cầy bay… Muốn săn (chúng) thì đào hố đặt bẫy hoặc bắn bằng nỏ” - sản vật khai thác từ rừng nhiều nhất là măng tre. Măng mọc nhiều nhất vào mùa mưa - tháng 6, tháng 7 âm lịch. Cuối tháng 7 sang tháng 8 âm lịch măng ngon nhất. Trung bình từ 13kg - 16kg măng tươi mới phơi được một kílo măng khô. Mỗi năm nhà ông Chừ khai thác được một tạ măng khô, để dành ăn quanh năm. Măng tre rừng khô hầm với xương lợn, xương trâu, xương bò, thịt gà, thịt vịt, cá suối… ăn rất giòn, ngọt.

Sau khi cúng tổ tiên là đến lễ cúng thần bếp (khú txu txu ma) tại khu vực bếp chính của gia đình. Vừa chuẩn bị lễ cúng, ông Chừ vừa giảng giải: Người Hà Nhì làm lễ này để bà thần bếp (à ph’ì khú txu txu ma) lên trời báo cáo mọi việc làm của gia chủ trong một năm và xin ông trời phù hộ cho gia đình trong năm mới. Lễ vật gồm có bốn bát nước gừng, rượu, cơm, thịt, bánh trôi, bánh dày, nước trà.

Khoảng gần nửa đêm, gia đình lại làm lễ cúng cánh cửa (ù khài đo tí ph’è hay khá lá khú tí ph’è). Mâm cúng đặt ngoài sân, trước cửa chính ngôi nhà để cầu mong những điều xấu không thể qua cánh cửa mà vào nhà. Lễ này còn nhằm để cúng hồn lúa, mong hồn lúa trú ngụ trên quê hương mới có nhiều bông, nặng hạt. Lễ vật gồm một con gà còn sống, hai con gà đã mổ, luộc chín, một đồng tiền bạc. Cúng xong cả gia đình ăn uống ngay ở ngoài sân để thụ lộc và đón năm mới.

Mâm cỗ cúng tổ tiên của gia đình ông Lỳ Vù Bầu, bản Tá Miếu, xã Sín Thầu, gồm một bát nước trà rừng, một bát rượu, một bát cơm, một bát canh gồm tất cả các bộ phận của con lợn.
Mâm cỗ cúng tổ tiên của gia đình ông Lỳ Vù Bầu, bản Tá Miếu, xã Sín Thầu, gồm một bát nước trà rừng, một bát rượu, một bát cơm, một bát canh gồm tất cả các bộ phận của con lợn.

Đêm 30, rạng sáng mùng Một, một công việc quan trọng của thiếu nữ trong các gia đình là lặng lẽ ra suối, ra mó lấy nước. Đây được xem là lộc trời đầu năm nên người nào lấy được ống nước đầu tiên sẽ mang về nhiều may mắn cho gia đình. Các gia đình cũng dùng thứ nước quý này để làm bánh trôi (cha le á sì), cúng tổ tiên. Người Hà Nhì quan niệm ăn một cái bánh trôi mới thêm một tuổi mới. Bánh trôi làm bằng gạo nếp trắng hoặc gạo nếp cẩm đồ xôi rồi giã nhuyễn, nặn thành viên, không nhân, khi ăn chấm với nước đường. Trong đĩa bánh trôi cúng, ngoài một số bánh nhỏ không hạn định thì bắt buộc phải có ba cái bánh to tượng trưng cho con người, lương thực và vật nuôi. Đĩa bánh này thờ đến hết tết rồi người ta lấy ném vào bếp lửa, cái nào nổ trước là thứ nó tượng trưng sẽ phát triển nhất trong năm mới.

Sáng mùng Một, mọi nhà mổ lợn lấy thịt cúng. Xem gan lợn là việc quan trọng, đường gân máu ở gan thẳng, không bị đứt đoạn, không bị vướng cục u nào là gia đình gặp nhiều may mắn trong năm mới. Mâm cỗ có thịt lợn, cá, thịt gà, cơm tẻ, nước trà rừng, rượu, gói muối ớt… Đặc biệt “Người Hà Nhì làm lí (cúng) là phải có bát tiết canh, bát cháo và bát nước chấm”, ông Mạ Gió Tư, bản Tá Miếu, xã Sín Thầu, cho biết. Cháo nấu bằng nước luộc gà hoặc lợn, gạo tẻ, nêm rau cải hoặc hành tùy ý. Kỳ công nhất là bát nước chấm. Thịt lợn nạc băm nhỏ, cạo lấy bột của vỏ cây me rừng (mak kham) rồi cho hai thứ vào cối gỗ giã nhuyễn. Tiếp đó cho quả mak kop (quả dọc) lên than củi nướng cho đến khi vỏ ngả sang màu vàng, bóc vỏ rồi dầm nát cho vào nồi cùng với thịt đã nêm muối, đổ ít nước vào nấu chín. Bát nước chấm màu vàng ươm để giữa mâm, dùng để chấm thịt, rau sống, ăn chua, đậm đà, ngon ngọt. Khi cúng cả nhà ăn mặc đẹp, nhất là không được để đầu trần. Cúng xong hạ cỗ, mỗi người ăn một ít lấy lộc.

Bà Chang Chỳ Nu, bản Tá Miếu, xã Sín Thầu, cho biết: Trong ngày mùng một, đàn bà, con gái không được ra đường, không được đến nhà ai. Nếu không biết, cứ đi, người ta sẽ hất nước gạo vào người để xua vía độc. Ngược lại, đàn ông và các bé trai dưới 12 tuổi được các gia đình đón tiếp nồng nhiệt. Vì người ta quan niệm trẻ em càng bé đến nhà nào thì cây phúc nhà ấy càng lớn.

 Góc sân ngày tết gợi sự no đủ, ấm cúng, hạnh phúc của người Hà Nhì.
Góc sân ngày tết gợi sự no đủ, ấm cúng, hạnh phúc của người Hà Nhì.

Ngày mùng một, con cái đã ra ở riêng đến thăm hai bên bố mẹ nội, ngoại, anh chị em. Lễ Tết thường mang đến là cơm, gạo, bánh dày, bánh trôi… Con gái đi lấy chồng, năm đầu về thăm bố mẹ đẻ phải lễ: cơm, rượu, bánh trôi, tim, gan lợn và dân bản mỗi nhà một cái bánh dày, một miếng thịt. Từ ngày mùng Hai, các gia đình tiếp tục mổ lợn ăn tết và chia phần cho người nghèo. Đây cũng chính là lúc người Hà Nhì mời đón khách thập phương, mời những người cơ nhỡ ăn tết để làm phúc. Ngày mùng ba người ta tiếp tục giã bánh dày, thịt lợn, thịt gà… để ăn và tiếp đãi họ hàng, khách.

Ngoài ra, múa tập thể (múa xòe, múa trống…), hát đối đáp, đánh quay, ném còn, bập bênh, đánh đu… cũng là những trò vui giúp không khí bản thêm rộn rã. Nhưng đặc biệt nhất trong dịp này là phong tục mời tiên về ăn tết (txè cu nha khú).

Về cách mời, bà Chu Thùy Liên, người Hà Nhì ở bản A Pa Chải, xã Sín Thầu - nhà thơ - nhà nghiên cứu văn hóa dân gian - Phó trưởng Ban Dân tộc tỉnh Điện Biên, cho biết: Chọn ngày có trăng sao, lấy cái bồ rách cho mặc áo nam hoặc nữ làm hình nhân rồi khấn gọi. Lễ cúng gồm một chén nước trà, một chén rượu, một bát nước, trong đó bỏ một hoặc bảy chiếc vòng bạc. Ngày xưa các cụ già thường mời tiên về hỏi vận mệnh của bản, sức khỏe, thanh niên hỏi duyên số, hôn nhân, ai ốm đau lâu không khỏi thì hỏi tiên xin lá thuốc. Người Hà Nhì quan niệm txè cu nha - tiên ông, tiên bà có thể biết quá khứ, hiện tại, tương lai. Năm mươi năm trước, mỗi bản đều có một người biết gọi txè cu nha, nhưng nay thì còn rất ít người có khả năng này.

Trong tâm thức của người Hà Nhì, tết cũng là lúc thượng đế xuống kiểm tra công việc và cuộc sống mà con người đã làm được trong năm qua. Đây cũng là thời điểm người ta nghỉ ngơi sau một năm lao động miệt mài, vất vả. Ngày tết là ngày no đủ, là thời gian hưởng thụ thành quả lao động.

 BẰNG VÂN

;
.
.
.