Khi sinh vật biển xuất hiện tại ao làng - Nông Thôn Việt

Khi sinh vật biển xuất hiện tại ao làng

Thứ Năm, 09/05/2019, 14:53 [GMT+7]

LTS: Biến đổi khí hậu (BĐKH) là một trong những thách thức lớn của con người trong thế kỷ 21. Theo báo cáo đánh giá lần thứ 5 của Ủy ban Liên chính phủ về BĐKH (IPCC), các quốc gia ven biển ở khu vực Đông Nam Á trong đó có Việt Nam sẽ chịu ảnh hưởng nặng nề của BĐKH và nước biển dâng. Theo Chương trình Phát triển của Liên hiệp quốc UNDP, khi nước biển dâng lên 1 mét, Việt Nam sẽ mất 5% diện tích đất đai, 11% người dân mất nhà cửa, giảm 7% sản lượng nông nghiệp (tương đương 5 triệu tấn lúa và 10% thu nhập quốc nội, đặc biệt vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) sẽ có khoảng 2 triệu hecta nằm dưới mực nước biển.

Tháng 4.2019, ĐBSCL tiếp tục đối diện với mùa hạn mặn khốc liệt. Các hình thái thời tiết cực đoan ngày càng xuất hiện nhiều hơn trong vùng. Nghị quyết 120/NQ-CP về Phát triển bền vững ĐBSCL thích ứng với biến đổi khí hậu (NQ 120) đã được triển khai hơn một năm. Mời bạn đọc cùng Nông thôn Việt nhìn lại kết quả thực hiện và lắng nghe ý kiến của những người trong cuộc nhằm tiếp tục tìm giải pháp cho tương lai.

Ông Trần Huy Phúc, một nông dân ở ấp Giang Hà, xã An Điền, huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre cho biết dù không lạ với tình hình đất đai bị nhiễm mặn trong 10 năm trở lại đây, nhưng ông vẫn hết sức bất ngờ khi thấy một số loại như cá đuối, ghẹ xuất hiện trong ao nuôi. Trước đây, các loại sinh vật biển này chỉ có thể thấy ở vùng biển cách bờ 5 - 7 cây số. Môi trường thay đổi quá lớn nên gia đình ông chuyển qua nuôi tôm quảng canh và thâm canh để phù hợp với điều kiện hiện tại.

Hàng ngàn hộ dân ở ĐBSCL đang trong tình trạng thiếu nước sinh hoạt.
Hàng ngàn hộ dân ở ĐBSCL đang trong tình trạng thiếu nước sinh hoạt.

Từ nghiên cứu khoa học...

Nhiều nghiên cứu trên thế giới đã chỉ ra những nguyên nhân và dự báo về ảnh hưởng của BĐKH với vùng đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), một trong những vùng sản xuất nông nghiệp lớn trên thế giới.

Theo nhà nghiên cứu Stewart và cộng sự công bố trên Tạp chí Springer Science & Business Media, do hầu hết địa hình ĐBSCL có độ cao trung bình nằm dưới mực nước biển cộng thêm việc nước biển dâng nên đã tạo ra sự thay đổi trong mối quan hệ phức tạp giữa thủy triều và dòng chảy. Một nghiên cứu của Blate công bố năm 2009 đã dự báo cuối thế kỷ này, việc tăng mực nước biển ở ĐBSCL sẽ khiến khoảng một nửa (tương đương khoảng 1,4 triệu hecta) đất nông nghiệp và đồng bằng bị ngập.

Trong một nghiên cứu khác công bố trên Tạp chí Climatic Change năm 2004, Reiner Wassmann và cộng sự đã nghiên cứu trên mô hình toán thủy lực để phỏng đoán các diễn biến ngập lũ ở ĐBSCL trong giai đoạn từ tháng 8 đến tháng 11 với kịch bản mực nước biển dâng 20cm và 50cm. Kết quả cho thấy đường đồng mức ngập lũ sẽ mở rộng tương ứng với mức nước dâng 20cm và 50cm sẽ là 25km và 50km về phía hạ lưu. Ở giai đoạn đầu của lũ (tháng 8), mực nước trung bình vùng đồng bằng sẽ gia tăng thêm 14,1cm (khi nước biển dâng 20cm) và 32,2cm (khi nước biển dâng 50cm). Đến kỳ đỉnh lũ (tháng 10), mức gia tăng mức ngập tương ứng này sẽ là 11,9cm và 27,4cm.

Còn theo Nicholls và Lowe, trường Đại học Cambridge – Anh, khi mực nước biển dâng cao 40cm, số nạn nhân của lũ trên thế giới sẽ tăng từ 13 triệu người hiện nay lên 94 triệu người. Khoảng 20% trong số đó sống ở vùng Đông Nam Á, trong đó vùng bị ảnh hưởng nặng nhất là vùng ĐBSCL. Ủy ban Liên Chính phủ về Biến đổi Khí hậu - IPCC qua phân tích và phỏng đoán các tác động của nước biển dâng đã công nhận ba vùng châu thổ được xếp trong nhóm cực kỳ nguy cơ do sự biến đổi khí hậu là vùng hạ lưu sông Mekong (Việt Nam), sông Ganges - Brahmaputra (Bangladesh) và sông Nile (Ai Cập). Dasgupta, Benoit đã công bố một nghiên cứu chính sách do Ngân hàng Thế giới (WB) xuất bản, xếp Việt Nam nằm trong nhóm 5 quốc gia chịu ảnh hưởng cao nhất do biến đổi khí hậu.

Tại Việt Nam, hai đồng bằng sông Hồng và ĐBSCL sẽ chịu ảnh hưởng nặng nhất. Khi nước biển dâng cao 1 mét, ước chừng 5,3% diện tích tự nhiên, 10,8% dân số, 10,2% GDP, 10,9% vùng đô thị, 7,2% diện tích nông nghiệp và 28,9% vùng đất thấp sẽ bị ảnh hưởng.

...đến thực tế diễn biến ngày càng phức tạp

ĐBSCL gồm 13 tỉnh và thành phố, trong đó có 11 tỉnh sát biển. ĐBSCL có diện tích khoảng 40.000km², chiếm 12,3% diện tích cả nước. Hàng năm, 50% diện tích vùng ĐBSCL bị ngập lũ từ 3 - 4 tháng, 40% diện tích bị ảnh hưởng xâm nhập mặn. Dân số vùng ĐBSCL là 18 triệu người, chiếm 20% dân số cả nước, trong đó có trên 80% dân số sống ở vùng nông thôn.

Những năm gần đây, nước biển có xu thế ngày càng dâng cao. Theo đánh giá của Bộ Tài nguyên và Môi trường, tại Vũng Tàu (biển Đông), mực nước biển trung bình 50 năm qua đã tăng khoảng 12cm. Triều cường trên nền nước biển dâng ngày càng uy hiếp nghiêm trọng các vùng đất thấp, kể cả các thành phố ven biển ảnh hưởng triều như Cần Thơ, Cà Mau, Vĩnh Long... Ngân hàng Phát triển Châu Á đã xếp Việt Nam, đặc biệt là vùng ĐBSCL, nằm trong nhóm quốc gia có nguy cơ tổn thương cao do tác động của hiện tượng biến đổi khí hậu và nước biển dâng.

Tình hình xâm nhập mặn ở ĐBSCL đang diễn biến rất phức tạp, phụ thuộc vào độ lớn của lũ năm trước, khả năng cấp nước ngọt của thượng nguồn trong mùa kiệt, tình hình sản xuất lúa hè - thu và thời tiết đầu mùa mưa. Ở Đồng Tháp Mười, trong mấy năm gần đây, mặn có xu thế lên cao hơn và số ngày bị mặn duy trì dài hơn. Năm 1993 độ mặn lớn nhất tại Mộc Hóa là 4,3g/l, Tuyên Nhơn 7,5g/l. Năm 1998, mặn trên cả sông chính, sông Vàm Cỏ, sông Cái Lớn và hệ thống kênh nối biển Tây vùng tứ giác Long Xuyên (TGLX) đều xâm nhập sâu hơn năm 1993. Ở khu vực Hòn Đất - Hà Tiên (khu vực TGLX) và Bo Bo (Đồng Tháp Mười) vừa mặn xâm nhập, vừa chua phèn nên thời gian có chất lượng nước xấu kéo dài, ảnh hưởng lớn đến sản xuất.

Xâm nhập mặn trở thành một trong những vấn đề nghiêm trọng ở ĐBSCL vì kinh tế khu vực này chủ yếu dựa vào nông nghiệp. Ngoài ra, khu vực hạ lưu dễ bị tổn thương hơn do BĐKH và khai thác thủy điện ở các nước vùng thượng lưu. Theo Báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, trong số 650.000ha lúa trồng ở vùng hạ lưu, hàng năm khoảng 100.000ha lúa có nguy cơ bị xâm nhập mặn. Nó trở nên nghiêm trọng hơn khi hạn hán vào thời điểm đầu hoặc cuối mùa mưa. Vào năm khô nhất – 2005, ước tính khoảng 45 triệu USD hay 1,5% sản lượng lúa hàng năm ở ĐBSCL bị thiệt hại. Địa hình thấp hơn mực nước biển còn gây nên ngập lụt, ảnh hưởng đến đời sống của người dân. Hơn nữa, những dự án từ phía thượng nguồn như thủy điện và thủy lợi sẽ ảnh hưởng đến chế độ dòng chảy có thể gây nên hiện tượng xâm nhập mặn trong mùa khô. Do đó, vấn đề về xâm nhập mặn càng trở thành vấn đề đáng quan tâm ở khu vực ĐBSCL.

Các kịch bản BĐKH ở Bến Tre cho thấy gió to, sóng cao, sự thay đổi lượng mưa và sự tăng dần các cơn bão. Mực nước biển ở Biển Đông Việt Nam tăng từ 3 đến 3,5mm hàng năm, đồng nghĩa với việc nhiệt độ hàng năm và số ngày trong năm cao hơn 30oC dự báo cũng tăng lên. Ở Bến Tre, nước mặn xâm lấn khoảng 80km vào đất liền, vượt quá 75% về độ mặn so với mức tiêu chuẩn nước sinh hoạt. Do tình trạng xâm nhập mặn mà khoảng 90.000 hộ dân đang trong tình trạng thiếu nước sinh hoạt, đặc biệt là khu vực ven biển, do người dân chủ yếu phụ thuộc vào nước mặt vì là không sử dụng được do nước ngầm nhiễm phèn.

Ông Châu Hữu Trị, Quyền Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Bến Tre cho biết: “Độ mặn đang theo xu hướng tăng, mực nước dâng phức tạp, như năm 2015 – 2016 tăng lên đột ngột, sau đó năm 2017 lại xuống thấp và năm 2018 lại trở lại bình thường. Nhiệt độ tăng không theo quy luật, phức tạp, khó lường, một số dòng chảy thay đổi, sạt lở, gió thay đổi không theo quy luật”.

Mức độ gia tăng về tần suất và cường độ các hiện tượng thời tiết cực đoan đến khu vực đã làm gia tăng mối đe dọa an ninh lương thực và tạo nên những biến động tiêu cực lên nông thôn như: hiện tượng suy giảm nguồn tài nguyên thiên nhiên, thu hẹp diện tích canh tác và cư trú. Nông dân, ngư dân, diêm dân và thị dân nghèo sẽ là đối tượng chịu nhiều tổn thương nặng nề. Dự báo sẽ có sự dịch chuyển dòng di cư của nông dân ở các vùng ven biển bị tác động nặng nề do BĐKH và nước biển dâng lên các đô thị. Điều này khiến các kế hoạch quy hoạch đô thị bị phá vỡ, trật tự xã hội sẽ là một thử thách, môi trường đô thị sẽ bị xấu đi do sự gia tăng cơ học về dân số.

Lê Quang - Vĩnh Tường

;
.
.
.
.