Nghiên cứu, bảo tồn tranh dân gian: Đừng để quá muộn... - Nông Thôn Việt

Nghiên cứu, bảo tồn tranh dân gian: Đừng để quá muộn...

Thứ Sáu, 22/01/2021, 09:06 [GMT+7]

Khi có ý định viết sách về tranh dân gian, dự tính ban đầu của tôi là làm một tổng tập về tranh dân gian Việt Nam với khoảng 30 dòng tranh (tranh thập vật, tranh đồ thế Bắc Trung Nam, tranh Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng, tranh vải người Chăm, tranh dệt người Khmer, tranh sơn khắc…). Tuy nhiên, khi nghiên cứu tách rời từng dòng tranh, tôi lại thấy là cần phải đi sâu để tôn vinh, bảo tồn từng dòng tranh. Bởi kho tàng này đồ sộ và quý giá lắm.

 

Tác phẩm Dòng tranh dân gian Kim Hoàng - cuốn sách gồm ba chương, với 346 ảnh màu minh họa, 24 tài liệu tham khảo và trích dẫn.
Tác phẩm Dòng tranh dân gian Kim Hoàng - cuốn sách gồm ba chương, với 346 ảnh màu minh họa, 24 tài liệu tham khảo và trích dẫn.

Tranh dân gian hiện diện ở mọi nơi, mọi lúc trong cuộc sống hằng ngày mà nhiều khi chúng ta không để ý. Đó có thể là tranh đá, tranh phù điêu ở đình, chùa. Đó có thể là tranh phong cảnh làng quê, những sinh hoạt đời thường, những con vật thân cận với con người. Đó có thể là những bộ đồ thế, vàng mã đốt vào các ngày lễ Tết, cúng giỗ... Vậy mà so với cách đây một thế kỉ, các làng nghề tranh dân gian đã và đang dần mai một. Làng Sình (Thừa Thiên Huế) còn gần chục hộ theo nghề, còn lại chuyển sang các nghề khác. Làng Đông Hồ (Bắc Ninh) hiện nay chỉ có 3 hộ gia đình theo nghề. Hàng Trống (Hà Nội) thì còn mỗi một nghệ nhân. Tranh kính Huế cũng vậy, chỉ một nghệ nhân… Trước nguy cơ có thể mất hẳn một dòng tranh - kho tàng văn hóa quý giá của dân tộc, việc lưu trữ và sưu tập các mẫu tranh để bảo tồn được di sản tranh dân gian là vô cùng quan trọng và cần thực hiện càng sớm càng tốt, trước khi quá muộn.

Dĩ nhiên việc nghiên cứu tìm hiểu tranh dân gian Việt Nam không ít vất vả và tốn kém về thời gian, tiền bạc. Dự án của tôi kéo dài đến nay là năm thứ 7, mỗi dòng tranh đều phải theo dõi, nghiên cứu trong khoảng thời gian từ 3 năm trở lên mới có thể tìm hiểu được tỉ mỉ từ kĩ thuật, mỹ thuật hay cả góc độ phong tục, tín ngưỡng… nếu có ở tranh. Phải đến tận những làng nghề ở khắp các vùng miền, nhiều nơi rất xa, rất mất thời gian và công sức. Một quyển sách có khoảng 400 ảnh trở lên, 1/3 trong số đó tôi phải đi điền dã, tối thiểu cũng 20 lần cho mỗi một dòng tranh. Việc điền đã này là không thể bỏ qua, nếu thật sự muốn hiểu cách làm tranh và văn hóa ẩn sâu trong đó. Trong quá trình điền dã đó, nhiều khi tôi gặp những người nghệ nhân già chỉ được một lần, sau đó là nghệ nhân mất. Điều này càng thôi thúc tôi phải đi nhiều hơn, tìm hiểu kĩ hơn để có thể lưu trữ những thông tin quý báu từ những nghệ nhân già mang lại. Mỗi một chuyến đi, tôi lại thu thập được bao điều mới mẻ từ những bức tranh dân gian. May mắn là đến địa phương nào tôi cũng được các nhà nghiên cứu, các nghệ nhân chia sẻ thông tin rất nhiệt tình, mong giúp tôi thực hiện được những cuốn sách mang lại giá trị đúng nghĩa của nó.

Tác phẩm Dòng tranh dân gian Đông Hồ - gồm 232 trang, 537 ảnh mô tả chi tiết về làng Đông Hồ, các bước làm tranh, chân dung các nghệ nhân, họa sĩ tiêu biểu của Đông Hồ và tổng hợp gần 300 bức tranh Đông Hồ.
Tác phẩm Dòng tranh dân gian Đông Hồ - gồm 232 trang, 537 ảnh mô tả chi tiết về làng Đông Hồ, các bước làm tranh, chân dung các nghệ nhân, họa sĩ tiêu biểu của Đông Hồ và tổng hợp gần 300 bức tranh Đông Hồ.

Để một cuốn sách có giá trị, ngoài những tư liệu viết thì tư liệu tranh không kém phần quan trọng. Bên cạnh việc đi tìm hiểu, tôi cũng sưu tập các bức tranh dân gian, mộc bản. Trong số các nhà sưu tập tư nhân thì bộ sưu tập mộc bản của tôi đa dạng, phong phú và nhiều nhất. Có những mộc bản lưu lạc tận Pháp, có những mộc bản tôi đeo đuổi vài ba năm người ta mới bán… 90% tranh trong các sách tôi là từ bộ sưu tập cá nhân mà tôi đã sưu tập trong một khoảng thời gian rất dài.

Hiện nay tranh dân gian đang được chuyển thể vào các vật dụng hằng ngày như in vào áo, sổ tay, giấy gói quà, book mark, áo dài, vẽ lên tranh đương đại… Theo tôi, đó cũng là cách tốt để bảo tồn và lưu truyền các dòng tranh dân gian. Bằng cách này hay cách khác, miễn tranh dân gian luôn len lỏi, sống, tồn tại và phát triển trong cuộc sống đời thường thì chúng ta hy vọng sẽ bảo tồn được kho tàng tranh dân gian của dân tộc. 

Chị Nguyễn Thị Thu Hòa là nhà sưu tầm tranh và là người nặng lòng với tranh dân gian Việt Nam. Chỉ với những thông tin ít ỏi về cách làm ra dòng tranh Kim Hoàng, chị đã quyết tâm tìm và khôi phục dòng tranh đã thất truyền này. Không quản công tìm gặp các bậc lão niên trong làng nghề, vất vả đi khắp nơi tìm mộc bản, tìm loại giấy “tầu vang” mà không ai còn biết, tìm bí quyết điều chế các loại màu sắc… cuối cùng chị Hòa đã dần chạm tới thành công khi làm sống dậy linh hồn dòng tranh Kim Hoàng xưa trong ký ức người Hà Nội hôm nay.

Hiện nay, chị Hòa đã chủ biên được 3 cuốn sách về tranh dân gian là Dòng tranh dân gian Kim Hoàng, Dòng tranh dân gian Đông Hồ và Dòng tranh dân gian Hàng Trống. Trong năm 2021, chị dự định sẽ xuất bản thêm hai cuốn sách về tranh dân gian nữa là Tranh dân gian Huế và Tranh kính Việt Nam.

 

NGUYỄN THỊ THU HÒA

Giám đốc Bảo tàng Gốm sứ Hà Nội

;
.
.
.
.