, //, :: GTM+7
Thứ Sáu, 25/02/2022, 11:51

Tiếng khèn mùa xuân

NGUYỄN THỊ HẢI
Đối với người H’Mông, vào dịp Tết đến, xuân về thì tiếng khèn là không thể thiếu. Khèn H’Mông thể hiện rõ bản tính giàu tình cảm, cũng bộc lộ tính cách mạnh mẽ, bất khuất, quật cường nhưng lại phóng túng, hài hòa với thiên nhiên, có nét độc đáo riêng.
Trong lễ hội mùa xuân của người H’Mông ở vùng cao luôn không thể thiếu được tiếng khèn.

Cấu tạo của khèn H’Mông gồm một bầu chứa hơi, được gọt tiện bằng gỗ thông và sáu ống trúc dài ngắn cho cung bậc âm thanh khác nhau, và quan trọng nhất là mỗi ống sáo đều gắn một lưỡi lam đồng. Âm thanh cao, thấp, trầm, bổng khác nhau chính là từ việc chế tác ra những lưỡi lam như lưỡi gà có độ rung cao thấp gắn vào ống trúc lắp trong bầu hơi. Khi thổi hơi vào hoặc hít hơi ra, tần suất rung của lưỡi lam được cộng hưởng trong hợp âm của bầu hơi tạo ra âm thanh.

Với khèn H’Mông Lềnh, trong sáu ống tương ứng với sáu nốt nhạc. Ống to nhất nhưng lại ngắn nhất ở vị trí ngón cái tay phải gọi là ntir luôr-n-tí lúa, tạm quy vào nốt đố. Năm nốt khác tương ứng với các nốt la, sol, fa, rề, đồ. Khèn H’Mông Đơư (Hmông Trắng) chỉ khác khèn H’Mông Lềnh ở nốt nhạc.

Khèn được tách ra thành khèn vui chơi, khèn tâm tình, khèn lễ cưới và khèn tang ma. Trong lễ cưới và tang ma gọi chung là khèn nghi lễ (cũng như các bài ca nghi lễ trong dân ca) đều có bài bản theo một hệ thống quy phạm nghiêm ngặt. Riêng đám tang, bài khèn còn phải song trùng với bài trống.

Nhạc cụ khèn của người H’Mông được làm rất cầu kỳ.

Khèn H’Mông thường có ba loại. Khèn đại (to) có âm trầm và chuyên dùng trong đám tang ma. Khèn trung (vừa) cho âm thanh vừa, thường dùng khi tâm tình hoặc đám cưới. Khèn tiểu (nhỏ) có âm sắc, dùng khi vui chơi và nhảy múa đơn hoặc múa tập thể.

Vũ điệu múa khèn thể hiện rất rõ ở ba loại hình: múa võ, múa chọi và múa tài tử. Múa võ có thể thấy ở động tác một tay bấm nốt khèn, một tay vỗ bàn chân hay rạp người thấp xuống rồi dùng chân gạt đối thủ hoặc phóng chân đá vào mặt đối thủ. Múa chọi điển hình ở những động tác ngồi xổm, hai chân đảo nhau đá về phía trước, nhảy cao đá chân về phía sau hay hai người đạp bàn chân vào nhau. 

Múa tài tử điển hình như đi thăng bằng trên dây, nhảy múa trên cọc, nhảy trên miệng chảo đang sôi, trồng cây chuối, dùng đầu làm điểm tựa rồi cong người nhào lộn vòng tròn, dùng đầu làm điểm tựa rồi bật tung người về phía trước hay bật ngửa về phía sau, thậm chí lăn lộn qua đống lửa. Tất cả động tác dù phức tạp nhưng tiếng khèn vẫn không dứt, đòi hỏi người nghệ sĩ phải có sức khỏe, tinh nhanh, nhạy bén, dũng khí can trường.

Nhạc khèn đều có lời, tuy nhiên phải là những người có năng khiếu thiên bẩm mới đọc và hiểu được nội dung, và dù có năng khiếu âm nhạc nhưng nếu là tộc người khác thì không thể thổi ra bài và không thể hiểu được khèn H'Mông. Cũng vì thế nên khèn là nhạc cụ bí truyền.

Vào ngày mùng một Tết, nếu gia đình nào đứng chính chủ mở hội grâuk taox thì phải mời thầy khèn thổi bài Khai hội. Sau đó, cùng với việc tổ chức nhiều trò chơi, các tài tử khèn vào cuộc thi thố. Nguời thắng cuộc sẽ được mọi người thán phục, trọng nể. Chàng trai nào giỏi khèn sẽ rất dễ khiến các cô gái xiêu lòng.

Xưa kia cả phái nữ cũng thổi và múa khèn, vũ điệu khèn nữ bao giờ cũng uyển chuyển như rồng lượn công múa. Nhưng nay chỉ còn người H’Mông Trung Quốc giữ được truyền thống đó. Ngày nay, nghệ nhân chế tác và nghệ sĩ khèn vắng bóng dần, ngay như lễ thức thổi khèn trong lễ cưới cũng bị mai một. Tuyệt kỹ khèn là báu vật sáng tạo của muôn thế hệ người H’Mông, là biểu trưng văn hóa H’Mông truyền thống nên rất cần được bảo tồn, gìn giữ.

Tags

Bình luận

Xem nhiều

Mẹ bảo: “Thềm nhà mình có bụi hoa nhài trắng, không khí cứ thoang thoảng hương nhài, dễ chịu hẳn”. Ba cười: “Thế mà khi tôi đem cành nhài về trồng, mình còn ngăn lại, bảo trồng làm gì”! Mẹ nhìn ba, cười thẹn...

Mẹ tôi có phần không được may mắn như nhiều người. Từ khi mới lọt lòng, đôi mắt mẹ đã bị mờ nhòe chứ không sáng rõ. Người làng vẫn quen gọi mẹ tôi là “Ả Năng nháy”, là bởi vì đôi mắt không thấy rõ nên gặp ai mẹ cũng phải hiếng mắt lên hấp háy nhìn...

Ngày nóng, ngồi trong phòng trọ oi bức tôi chợt thấy nhớ và thương sao chiếc quạt mo ngày thơ dại. Chiếc quạt mộc mạc, dân dã ấy đã đưa anh em tôi vào giấc ngủ thật ngon trong ngày hè oi ả suốt những năm tháng tuổi thơ.

Bố tôi chỉ là người nông dân lam lũ. Sớm trưa cặm cụi với ruộng lúa vườn rau, một đời bố chân chất, thuần hậu. Tảo tần gồng gánh ước mơ của những đứa con, bao vất vả nhọc nhằn cứ in dần lên khuôn mặt đầy những nếp nhăn, và thấp thoáng trong cả nụ cười của bố...

Sau mấy đợt nắng hạ gắt gỏng, cánh đồng đồng loạt ngả sang màu vàng, lúc đó mẹ chuẩn bị liềm cho mùa gặt. Và những đứa con sinh ra từ đồng ruộng luôn mang theo hình ảnh một mùa gặt vất vả, tiếng rạ rơm xào xạc trong những ngày mùa hạ cháy bỏng, góp nhặt ký ức, làm hành trang vững chãi mà bước vào đời...
Nổi bật

Làng Thổ Hà (xã Vân Hà huyện Việt Yên tỉnh Bắc Giang) không chỉ nổi tiếng bởi lối chơi quan họ độc đáo bên bờ Bắc sông Cầu mà còn là nơi duy nhất ở Bắc Giang giữ được nghệ thuật tuồng cổ.

Trong khi nhiều khu dân cư ở huyện Hoài Đức (Hà Nội) đang chuẩn bị lên cấp phường với tốc độ đô thị hóa nhanh, nhiều cánh đồng bị bỏ hoang, thì người dân ở thôn Tiền Lệ (xã Tiền Yên) vẫn miệt mài sản xuất nông nghiệp. Với đặc trưng là vùng đất bãi ở phía ngoài đê, sản xuất nông nghiệp vẫn là hướng đi tất yếu của Tiền Lệ...
Được quan tâm

Ngày 14/04/2022, hình vẽ tượng trưng của Hang Sơn Đoòng - hang động tự nhiên lớn nhất thế giới tại Quảng Bình đã được vinh danh trên Google tìm kiếm tại Việt Nam và nhiều quốc gia khác. Đây là một trong số ít lần trong lịch sử Google Doodle mà một địa danh cụ thể ở Việt Nam được chọn để hiển thị.
6


Có dịp quay trở lại xã Phương Trung (huyện Thanh Oai), nơi có nghề làm nón nổi tiếng hàng trăm năm, với nhiều cung bậc khác nhau, ai đó có thể buồn vì làng nghề không còn ở giai đoạn thịnh vượng.
3


Đăng ký nhận tin nóng
Giúp bạn cập nhật các thông tin mới nhất